Thúc đẩy hành động để phát triển thị trường carbon Việt Nam minh bạch, hiệu quả

Tuy nhiên, để thị trường carbon vận hành minh bạch, hiệu quả và tạo động lực thực chất cho doanh nghiệp giảm phát thải, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, hệ thống đo đạc - báo cáo - thẩm định, hạ tầng giao dịch và tăng cường kết nối nguồn lực tài chính, công nghệ quốc tế. Đây là nội dung được các chuyên gia, cơ quan quản lý nhấn mạnh tại “Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026: Từ chính sách đến hành động” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với các đơn vị tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh, ngày 14/8.

*Từng bước hình thành thị trường carbon

Ông Lê Công Thành, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường thông tin, Chính phủ và các bộ, ngành đã từng bước xây dựng, hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về ứng phó với biến đổi khí hậu. Đến nay, khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon cơ bản đã được hình thành và tiếp tục được hoàn thiện. Dấu mốc quan trọng là ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức đi vào vận hành thí điểm tại Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX), tạo nền tảng cho việc trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Theo Thứ trưởng Lê Công Thành, thông qua thị trường carbon, doanh nghiệp có thêm cơ sở để lựa chọn các giải pháp giảm phát thải với chi phí phù hợp, từng bước thích ứng với các yêu cầu xanh ngày càng cao của thị trường quốc tế. Tuy nhiên, thị trường carbon vẫn là lĩnh vực mới đối với Việt Nam. Trong giai đoạn thí điểm, các cơ quan quản lý sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu. Cùng với đó, cơ quan quản lý sẽ tăng cường tham vấn doanh nghiệp, lắng nghe khó khăn, vướng mắc và nhu cầu thực tế để điều chỉnh, hoàn thiện các giải pháp phù hợp. Việt Nam cũng cần đẩy mạnh kết nối với các đối tác, tổ chức quốc tế nhằm huy động nguồn lực tài chính, công nghệ, nâng cao năng lực và phát triển các dự án giảm phát thải có chất lượng.

Theo Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hạn ngạch phát thải là lượng khí nhà kính doanh nghiệp được phép phát thải trong một giai đoạn nhất định. Khi kết thúc kỳ tuân thủ, doanh nghiệp phải nộp trả số hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế đã được kiểm kê. Trong giai đoạn thí điểm, thị trường carbon trước mắt áp dụng đối với khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn thuộc ba lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng. Hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí 100%.

Nếu lượng phát thải vượt hạn ngạch được phân bổ, doanh nghiệp có thể mua thêm hạn ngạch từ đơn vị còn dư hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ. Tuy nhiên, lượng tín chỉ carbon được sử dụng không vượt quá 30% hạn ngạch đã phân bổ. Doanh nghiệp cũng được vay tối đa 15% hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp để thực hiện nghĩa vụ hiện tại. Quy định này nhằm hạn chế việc doanh nghiệp chỉ dựa vào mua tín chỉ để đáp ứng nghĩa vụ phát thải, đồng thời tạo động lực đầu tư vào các giải pháp giảm phát thải trực tiếp.

Ở chiều ngược lại, nếu doanh nghiệp đầu tư công nghệ, tổ chức lại sản xuất và đưa lượng phát thải xuống thấp hơn mức hạn ngạch được phân bổ, phần hạn ngạch còn dư có thể được bán trên sàn hoặc chuyển sang giai đoạn tiếp theo. Theo lộ trình, với giai đoạn tuân thủ 2025 - 2026, doanh nghiệp phải nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính trước ngày 1/12/2027 và hoàn thành nộp trả hạn ngạch trước ngày 31/12/2027.

Cơ chế này đặt doanh nghiệp trước lựa chọn rõ ràng: đầu tư giảm phát thải để nâng cao hiệu quả sản xuất, tạo phần hạn ngạch dư có thể giao dịch, hoặc phải tính toán thêm chi phí khi lượng phát thải vượt hạn ngạch được phân bổ.

Ông Trần Trọng Kiên, Phó Giám đốc Phòng Thị trường chứng khoán phái sinh, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội cho biết: Việc đưa sàn giao dịch carbon vào vận hành là bước đi đầu tiên nhằm thương mại hóa lượng giảm phát thải của các tổ chức thành loại hàng hóa có thể giao dịch công khai trên thị trường. Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội được phân công cung cấp dịch vụ giao dịch đối với hai loại hàng hóa chính là hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Đối với hạn ngạch phát thải, chỉ các cơ sở, tổ chức được Nhà nước phân bổ hạn ngạch mới có quyền giao dịch. Trong khi đó, đối với tín chỉ carbon, các tổ chức hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam có thể tham gia giao dịch.

Để mua bán hàng hóa carbon, tổ chức, doanh nghiệp phải mở tài khoản và giao dịch thông qua các thành viên giao dịch là công ty chứng khoán thuộc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam. Hiện có 6 công ty chứng khoán trở thành thành viên giao dịch carbon. Thị trường hiện áp dụng phương thức giao dịch thỏa thuận, trên cơ sở các bên tự thương lượng và thống nhất điều khoản trước khi nhập lệnh vào hệ thống. Do thị trường carbon đang trong giai đoạn đầu và chưa áp dụng biên độ giao dịch, các bên phải đặc biệt thận trọng khi kiểm tra mã sản phẩm, khối lượng và giá trước khi phát lệnh.

Sau thời gian vận hành, tổng khối lượng hạn ngạch đã đăng ký đạt hơn 510 triệu tấn CO2, với tổng giá trị giao dịch ghi nhận hơn 161 triệu đồng. Đến nay, Hệ thống đăng ký quốc gia ghi nhận 92 tổ chức đăng ký tham gia, chủ yếu thuộc ba nhóm ngành sản xuất thép, xi măng và nhiệt điện - những lĩnh vực có lượng phát thải lớn và thuộc diện được phân bổ hạn ngạch.

*Minh bạch dữ liệu là nền tảng của thị trường

Để thị trường carbon phát triển, Thứ trưởng Lê Công Thành cho rằng, cần sự phối hợp của nhiều chủ thể. Nhà nước có vai trò kiến tạo thể chế và bảo đảm tính minh bạch; các tổ chức tài chính cung cấp nguồn lực; tổ chức công nghệ cung cấp giải pháp; chuyên gia và tổ chức tư vấn góp phần nâng cao chất lượng dự án và năng lực thị trường. Đặc biệt, doanh nghiệp phải trở thành chủ thể trung tâm của quá trình chuyển đổi. Giảm phát thải không nên chỉ được nhìn nhận là nghĩa vụ mà cần được chuyển thành cơ hội tạo ra giá trị mới. Đây là sự thay đổi quan trọng về tư duy, quyết định khả năng hình thành một thị trường carbon thực chất và bền vững.

Một trong những yêu cầu quan trọng để thị trường carbon vận hành hiệu quả là bảo đảm tính chính xác, minh bạch của dữ liệu phát thải. Ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, các doanh nghiệp, cơ sở thuộc diện phải kiểm kê khí nhà kính phải thực hiện đúng quy định pháp luật. Dữ liệu sau đó được gửi cho các tổ chức thẩm định để kiểm tra, xác nhận. Hiện có khoảng 28 tổ chức trong nước và gần 30 tổ chức nước ngoài được công nhận đủ điều kiện thẩm định. Các tổ chức này thực hiện thẩm định theo tiêu chuẩn ISO và quy trình được cấp phép. Cơ quan quản lý có trách nhiệm kiểm tra việc tổ chức thẩm định thực hiện đúng quy trình, nội dung theo quy định; đồng thời xử lý các sai lệch giữa số liệu kiểm kê do doanh nghiệp cung cấp và kết quả thẩm định.

Để giảm phụ thuộc vào hồ sơ giấy và nâng cao khả năng đối soát dữ liệu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng hệ thống báo cáo trực tuyến. Hệ thống được kỳ vọng giúp doanh nghiệp thực hiện báo cáo nhanh chóng, chính xác, minh bạch hơn, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý theo dõi, kiểm tra dữ liệu của các cơ sở thực hiện kiểm kê.

Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội, thị trường carbon có những đặc thù khác với thị trường chứng khoán truyền thống. Quy trình đăng ký và giao dịch được thực hiện qua nhiều hệ thống liên thông. Các tổ chức được phân bổ hạn ngạch hoặc sở hữu tín chỉ carbon phải đăng ký trên Hệ thống đăng ký quốc gia do Cục Biến đổi khí hậu quản lý. Sau đó, dữ liệu được truyền sang Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam. Chỉ những tài khoản hoàn tất lưu ký trong ngày trước đó mới có thể giao dịch vào ngày tiếp theo. Quyền giao dịch chỉ được kích hoạt sau khi dữ liệu về hàng hóa và tài khoản được đồng bộ giữa Hệ thống đăng ký quốc gia và hệ thống lưu ký.

Một điểm khác biệt là cơ chế thanh toán tức thời đối với từng giao dịch. Khi bên mua có đủ tiền và bên bán có đủ hạn ngạch trên tài khoản lưu ký, các bên có thể thực hiện giao dịch thỏa thuận. Kết quả giao dịch được ghi nhận ngay trên hệ thống.

Những bước đi ban đầu cho thấy Việt Nam đã chuyển từ giai đoạn xây dựng chính sách sang tổ chức vận hành thị trường carbon. Tuy nhiên, để thị trường thực sự trở thành công cụ thúc đẩy giảm phát thải, việc hoàn thiện thể chế và hạ tầng cần song hành với nâng cao năng lực doanh nghiệp, chất lượng dữ liệu, khả năng thẩm định và khả năng tiếp cận tài chính, công nghệ.

Quan trọng hơn, thị trường cần tạo được niềm tin cho các chủ thể tham gia thông qua cơ chế minh bạch, dữ liệu đáng tin cậy và quy trình giao dịch rõ ràng. Khi lượng giảm phát thải được xác định, kiểm chứng và thương mại hóa một cách minh bạch, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực đầu tư vào công nghệ sạch, tối ưu hóa sản xuất và chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng phát thải thấp. Đây cũng là nền tảng để thị trường carbon Việt Nam từng bước kết nối với các cơ chế carbon quốc tế, hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu xanh của thị trường xuất khẩu và góp phần thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050.