Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn​ từ những mô hình sinh thái thực lưu

Hải Phòng đang triển khai thí điểm xây dựng phát triển mô hình khu công nghiệp sinh thái, hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn. Ảnh minh họa: Minh Thu- TTXVN

Những năm gần đây, với sự xuất hiện ngày càng nhiều của các rào cản xanh toàn cầu; cũng như chính sách Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đang dồn nhiều doanh nghiệp sản xuất trong nước vào thế khó khăn. Kinh tế tuần hoàn không còn là một khái niệm thời thượng nằm trên các bản báo cáo để đánh bóng tên tuổi. Nó đã chính thức trở thành mệnh lệnh sinh tồn.

Áp lực pháp lý đầu tiên dội xuống khối sản xuất công nghiệp và thương mại chính là quy định EPR. Từ góc độ quản lý vĩ mô, công cụ này buộc các nhà sản xuất, nhập khẩu phải thực hiện trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì hoặc phải đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam dựa trên tỷ lệ và quy cách tái chế bắt buộc.

Theo các chuyên gia nghiên cứu, có không ít nhà máy, khu công nghiệp và doanh nghiệp sản xuất tỏ ra lúng túng trước thực tế: Nhu cầu sử dụng nguyên liệu tái chế (như hạt nhựa PCR đạt chuẩn thực phẩm) tăng phi mã để đáp ứng các đơn hàng xuất khẩu đi châu Âu, Mỹ, nhưng ngành tái chế nội địa lại èo uột, thiếu nguồn cung sạch một cách trầm trọng.

Nhìn thẳng vào "điểm nghẽn" này, Thạc sĩ Lưu Ngọc Châm, Chuyên gia môi trường và Kinh tế tuần hoàn từ VSD Holdings, phân tích, ở trong nước, hệ thống thu gom rác đang phụ thuộc quá lớn vào khu vực phi chính thức dẫn đến chất lượng đầu vào không bảo đảm. Để khơi thông dòng chảy này, cần những giải pháp mang tính chiến lược và việc chính thức hóa vai trò của khu vực phi chính thức.

Thay vì triệt tiêu, các nhà quản lý cần "dùng năng lực và hạ tầng của các doanh nghiệp chính thức làm 'hạt nhân' để thu gom, xử lý, từng bước kéo các cơ sở phi chính thức vào chuỗi cung ứng đạt chuẩn". Chỉ khi vòng lặp này được chuẩn hóa và khép kín một cách minh bạch, các nhà máy tái chế mới có nguồn nguyên liệu đầu vào đủ tiêu chuẩn để duy trì mô hình kinh tế tuần hoàn cho khối sản xuất.

Nếu khâu thu gom là mạch máu, thì công nghệ vật liệu chính là trái tim của nền kinh tế tuần hoàn. Thời gian gần đây, trên thị trường xuất hiện ngày càng nhiều mô hình sinh thái "thực lưu" – một khái niệm mới thể hiện xu hướng phát triển bền vững và kinh tế tuần hoàn, nơi các doanh nghiệp Việt Nam nghiên cứu và sản xuất các vật liệu sinh học (như bã mía, bã cà phê, tinh bột, vỏ trấu) để thay thế nhựa hóa thạch, giảm ô nhiễm môi trường.

Đại diện Công ty TNHH Giải pháp Công nghệ BUYO, Tiến sĩ Trịnh Thị Hòa cho biết, thay vì loay hoay với bài toán tái chế nhựa dầu mỏ, công ty đã chọn cách can thiệp từ gốc. Đó là phát triển công nghệ chuyển đổi rác hữu cơ (như bã bia, phế phẩm nông nghiệp) thành nhựa sinh học có khả năng "phân hủy sinh học hoàn toàn". Đặc biệt, vật liệu này sở hữu cơ tính cực tốt, chịu được nhiệt độ khắc nghiệt từ "-22oC đến 50oC". 

Kinh tế tuần hoàn không chỉ giới hạn trong bốn bức tường của các nhà máy công nghiệp. Nó đang bám rễ sâu vào mảnh đất nông nghiệp, nơi hàng triệu nông dân đang đối mặt với sự sụt giảm tài nguyên và hệ lụy tàn khốc của biến đổi khí hậu. 

Ông Phạm Đình Nam, Viện trưởng Viện ứng dụng công nghệ và Phát triển nông nghiệp Việt Nam cho biết, qua hàng thập kỷ lạm dụng, phân bón hóa học đã vắt kiệt sức sống của đất canh tác. Để hồi sinh hệ sinh thái, việc ứng dụng Biochar (than sinh học) đang nổi lên như một mắt xích không thể thiếu để thiết lập "mô hình canh tác hữu cơ tuần hoàn lý tưởng".

Than sinh học được sản xuất từ chính các "phế phẩm cây trồng" thông qua quá trình nhiệt phân an toàn. Khi được đưa trở lại đồng ruộng, Biochar không chỉ đóng vai trò cải tạo đất, giữ nước, duy trì độ phì nhiêu một cách tự nhiên mà còn là kho lưu trữ carbon tuyệt vời.

Chu trình này giúp khép kín "dòng chảy vật chất ngay tại khu vực sản xuất, tạo ra những nông sản sạch, đáp ứng khát vọng xanh của người tiêu dùng và củng cố hàng rào phòng vệ sinh thái. Lấy từ đất, chắt lọc giá trị và trả lại cho đất những gì tinh túy nhất – đó là bản chất thực lưu của tuần hoàn. 

Những mô hình sinh thái thực lưu từ công nghệ bao bì sinh học đến than sinh học đã chứng minh: Năng lực công nghệ của các doanh nghiệp Việt đã sẵn sàng, khối óc Việt Nam hoàn toàn đủ sức giải quyết những bài toán hóc búa nhất của thời đại. Tuy nhiên, để kinh tế tuần hoàn chuyển từ những đốm sáng lẻ tẻ thành một hệ sinh thái khổng lồ, bệ phóng thể chế và tư duy lãnh đạo là hai yếu tố mang tính chất quyết định, ông Phạm Đình Nam nhấn mạnh. 

"Không thể đòi hỏi khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) vươn mình tuần hoàn nếu các chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng xanh vẫn còn nằm trên giấy hoặc bị bủa vây bởi các thủ tục hành chính rườm rà. Một môi trường thể chế thông thoáng, có cơ chế khung thử nghiệm có kiểm soát cho những mô hình kinh doanh mới, cùng sự hỗ trợ thiết thực về chi phí tái chế là điều mà cộng đồng doanh nghiệp đang mỏi mắt chờ mong. 

Nhưng ở chiều ngược lại, bản thân các CEO, các giám đốc điều hành cũng phải dũng cảm rũ bỏ tư duy làm ăn chắp vá. Kinh tế tuần hoàn không phải là chiêu bài marketing để "tẩy xanh" thương hiệu. Nó đòi hỏi sự minh bạch dữ liệu phát thải, sự cam kết bền bỉ và lòng quyết tâm đập bỏ những dây chuyền cũ kỹ để xây dựng một quy trình sản xuất trách nhiệm hơn với cộng đồng. 

Chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn là một cuộc thanh lọc tự nhiên vô cùng khắc nghiệt của thương trường. Trong kỷ nguyên mới, lợi nhuận không còn được đo đếm thuần túy bằng những con số tài chính vô hồn, mà bằng những giá trị bền vững mà doanh nghiệp để lại cho hệ sinh thái.

Những mô hình thực chiến từ rác thải nhựa, bã bia cho đến than sinh học chính là lời giải sinh tồn sắc bén nhất, khẳng định rằng: Khi tư duy lãnh đạo thực sự "lột xác", rác thải hoàn toàn có thể hóa thành tài nguyên vô giá định vị tương lai.