Thực thi ESG bằng AI: Doanh nghiệp cần dữ liệu, không chỉ cam kết

Tại hội thảo "Thực thi ESG bằng AI: Doanh nghiệp cần làm gì?" do Báo Dân trí tổ chức chiều 14/8 tại TP.HCM, các chuyên gia nhận định, trong bối cảnh tiêu chuẩn Môi trường – Xã hội và Quản trị (ESG) ngày càng trở thành yếu tố bắt buộc tại các thị trường lớn, AI (trí tuệ nhân tạo) đóng vai trò then chốt giúp doanh nghiệp Việt Nam đáp ứng yêu cầu minh bạch, tối ưu vận hành và nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn.

"Chìa khoá" tiếp cận thị trường

Chia sẻ tại hội thảo, Tiến sĩ Bùi Thanh Minh – Phó Giám đốc chuyên môn, Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV) cho biết, khoảng ba tuần trước, Ban IV bắt đầu xây dựng một báo cáo phân tích tác động của chính sách thuế quan mới từ Hoa Kỳ. Báo cáo này yêu cầu xác định tỷ lệ nội địa hóa theo từng ngành để tính mức thuế suất, từ đó đánh giá tác động đến xuất khẩu và chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, quá trình thu thập dữ liệu từ các hiệp hội ngành hàng gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn thông tin minh bạch và thống nhất.

Từ trường hợp này, ông Minh nhấn mạnh, việc minh bạch về dữ liệu không chỉ là yêu cầu của các thị trường xuất khẩu lớn như Mỹ, EU, mà còn là yếu tố sống còn để doanh nghiệp Việt bước vào sân chơi toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh thương mại đa phương suy giảm và chủ nghĩa bảo hộ gia tăng.

"Trước đây ESG là câu chuyện thương hiệu, nhưng hiện nay đó phải là dữ liệu. AI không chỉ tối ưu nguồn lực mà còn giúp doanh nghiệp tạo ra hệ thống dữ liệu đáng tin cậy để thực thi ESG một cách hiệu quả và có thể kiểm chứng", ông Minh nhận định.

Điều này có nghĩa các doanh nghiệp không chỉ xem ESG như một câu chuyện thương hiệu, mà phải hành động xem ESG như một tiêu chuẩn vận hành dựa trên dữ liệu và công nghệ.

Bối cảnh thế giới đang chứng kiến sự thay đổi nhanh chóng về cấu trúc chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn thương mại. Các nền kinh tế lớn như Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc đang siết chặt các rào cản phi thuế quan – từ thuế carbon, tiêu chuẩn phát thải đến quy định về ESG. Đồng thời, các quốc gia này cũng đẩy mạnh chính sách công nghiệp để tái định vị sản xuất về nội địa hoặc trong khối liên minh.

Áp lực đặt ra với doanh nghiệp Việt Nam là không nhỏ. Nếu không chứng minh được xuất xứ minh bạch, không đáp ứng tiêu chuẩn xanh, khả năng tiếp cận thị trường sẽ ngày càng bị thu hẹp. Trong khi đó, hệ thống pháp lý trong nước vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Các chính sách liên quan như Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân hay Nghị quyết 57 về đột phá phát triển công nghệ cũng mới dừng ở mức định hướng, chưa hình thành bộ tiêu chuẩn ESG quốc gia hay khung quy định cụ thể cho AI trong báo cáo ESG.

Một khó khăn lớn khác là nguồn nhân lực. Để thực thi ESG bằng AI, doanh nghiệp cần kết hợp năng lực công nghệ thông tin, dữ liệu và hiểu biết chuyên sâu về ESG – điều mà nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là vừa và nhỏ, hiện chưa đáp ứng được.

Khảo sát mới đây của Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội cho thấy, chỉ khoảng 27% doanh nghiệp thành viên hiểu rõ về ESG và chỉ 11% đang triển khai thực hành ESG thành công theo chuẩn mực chuyên môn. Nhiều doanh nghiệp vẫn xem chuyển đổi xanh như một chi phí bắt buộc, thay vì coi đó là cơ hội nâng cao hiệu quả, tối ưu vận hành và mở rộng thị trường.

Doanh nghiệp cần bắt đầu từ đâu?

Thực tế tại Việt Nam đã ghi nhận một số doanh nghiệp tiên phong trong ứng dụng ESG và AI. Tại hội thảo, bà Phạm Thị Quỳnh Vi, Giám đốc chất lượng Tập đoàn FPT cho biết, doanh nghiệp này đã sớm đầu tư vào hạ tầng quản trị dữ liệu, bao gồm đào tạo nhân sự nhập liệu, xây dựng quy chuẩn thống nhất, và thiết lập quy trình kiểm soát nguồn dữ liệu từ khách hàng lẫn dữ liệu phát sinh nội bộ.

"Kiểm soát dữ liệu rất tốn kém, nhưng là điều kiện tiên quyết để đảm bảo mô hình ESG vận hành chính xác. Ngay cả khi có hệ thống AI, nếu dữ liệu đầu vào sai thì kết quả không thể đáng tin cậy", bà Vi nói.

FPT huy động gần 1.000 lượt nhân sự để rà soát hệ thống dữ liệu trong những năm đầu triển khai ESG. Khi dữ liệu đã được chuẩn hóa, bước tiếp theo là xây dựng mô hình vận hành phù hợp để tích hợp ESG và AI vào thực tiễn sản xuất – kinh doanh hàng ngày.

Từ các bài học thực tế này, các chuyên gia khuyến nghị, doanh nghiệp Việt cần thay đổi tư duy, xem ESG không chỉ là tuân thủ mà còn là chiến lược phát triển bền vững. Trong đó, AI sẽ là công cụ hỗ trợ đắc lực giúp tiết kiệm chi phí, rút ngắn thời gian, nâng cao chất lượng dữ liệu và khả năng kiểm chứng ESG trước thị trường và nhà đầu tư.

Đặc biệt, trong bối cảnh mô hình tăng trưởng của Việt Nam không còn có thể dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ, việc đầu tư vào công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực then chốt để bứt phá. ESG và AI, nếu được tích hợp hiệu quả, sẽ là yếu tố quyết định giúp doanh nghiệp Việt không chỉ tồn tại, mà còn phát triển bền vững trong giai đoạn kinh tế mới.

Tuy vậy, một vấn đề cũng đang nổi lên là một số quốc gia đặt vấn đề đạo đức khi dùng AI. Khi sử dụng AI, điều quan trọng nhất là tính chính trực của người sử dụng dữ liệu. Theo bà Trần Thị Thúy Ngọc, Phó Tổng giám đốc Deloitte Việt Nam, đối với ESG, quan trọng nhất là làm sao tránh dùng AI để tẩy xanh. Điều này có có thể làm xói mòn niềm tin của khách hàng, xã hội và cũng là rủi ro lớn nhất.

Ông Đặng Thanh Tùng, Phó ban Chiến lược Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam (PVN) cho rằng, AI tác động tới toàn bộ quá trình từ lập kế hoạch, báo cáo nên không giới hạn AI vào một giai đoạn mà nên cho vào bộ quá trình. Tuy nhiên, ở khâu cuối cùng, cần đặt ra mục tiêu là do con người quyết định, do những người lãnh đạo còn công đoạn thực hiện sẽ do AI phối hợp thực hiện.

"AI hỗ trợ tối ưu hóa từ nhân sự, tài chính, nhưng có một số giới hạn không quá phụ thuộc nên cần có nguồn dự liệu tốt, đồng bộ để mang lại hiệu quả tốt. Vì vậy, con người vẫn mang tính quyết định, còn AI chỉ hỗ trợ, cộng sự đắc lực, chứ không thể thay thế con người", ông Tùng nói.