Tìm lời giải để cứu nghề nuôi nghêu ven biển Vĩnh Long

Song thời gian gần đây, tình trạng nghêu chết, nguồn giống khan hiếm, chi phí sản xuất tăng và những bất cập trong quản lý đất bãi bồi đang trở thành rào cản lớn đối với các tổ chức, cá nhân nuôi nghêu trên địa bàn.

Nhiều khó khăn, vướng mắc

Hợp tác xã nghêu Phương Đông (khóm Nhà Mát, phường Trường Long Hòa) là một trong những đơn vị có sản lượng nghêu thương phẩm cao nhất tỉnh trong năm 2025, với hơn 1.825 tấn.

Ông Đặng Xuân Thảo, Giám đốc Hợp tác xã nuôi nghêu Phương Đông cho biết, hợp tác xã hiện có 241 thành viên sản xuất trên diện tích hơn 211 ha. Bình quân mỗi năm, hợp tác xã đạt doanh thu hơn 100 tỷ đồng, lợi nhuận khoảng 50%. Hợp tác xã tạo việc làm cho hơn 10 lao động thường xuyên và từ 300 - 700 lao động thời vụ vào mùa thu hoạch.

Tuy vậy, theo ông Thảo, nghề nuôi nghêu hiện đối mặt nhiều rủi ro do biến động môi trường và dịch hại khó kiểm soát. Từ ngày 7/4 đến nay, tình trạng nghêu chết tại bãi nuôi của hợp tác xã diễn ra liên tục, chưa có dấu hiệu chấm dứt, gây thiệt hại lớn. Đây là đợt nghêu chết nghiêm trọng nhất kể từ năm 2020 đến nay.

Hơn một tháng qua, hợp tác xã phải liên tục thuê nhân công thu gom nghêu chết, với tổng lượng vỏ nghêu thu gom khoảng 56 tấn. Qua thực tế sản xuất, cứ 10 kg nghêu thương phẩm có từ 3 - 3,3 kg bị chết, làm giảm đáng kể sản lượng và hiệu quả kinh tế của người nuôi.

Ông Thảo cho biết, đơn vị đang chờ kết luận chính thức của cơ quan chuyên môn sau khi phân tích mẫu nghêu, mẫu nước và mẫu đất. Tuy nhiên, theo nhận định của hợp tác xã, ngoài yếu tố thời tiết và biến động môi trường tự nhiên, việc một số hộ nuôi tôm công nghệ cao xả nước thải khi thủy triều xuống có thể là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến vùng nuôi nghêu.

Ngoài thiệt hại trước mắt, nguồn nghêu giống ngày càng khan hiếm cũng là khó khăn lớn đối với các hợp tác xã. Theo ông Thảo, từ năm 2020 đến nay, nguồn nghêu giống tự nhiên giảm mạnh dù bãi nuôi vẫn còn nhiều nghêu bố mẹ. Trong khi đó, nguồn giống từ các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long và khu vực miền Trung cũng khan hiếm, giá tăng cao và khó kiểm soát chất lượng. Hiện nay, mặc dù đã vào vụ nuôi mới nhưng hợp tác xã vẫn chưa tìm được nguồn giống để sản xuất.

Liên quan đến đất đai, ông Thảo cho biết, một vụ nuôi nghêu thường kéo dài từ 15 - 18 tháng. Tuy nhiên, để duy trì nguồn cung nghêu thương phẩm liên tục, tránh bị thương lái ép giá, các hợp tác xã phải tổ chức sản xuất nối vụ. Vì vậy, một chu kỳ sản xuất hoàn chỉnh từ khi thả giống đến thu hoạch có thể kéo dài 30 - 36 tháng. Trong khi đó, thời hạn cho thuê đất hiện nay ngắn nên các hợp tác xã khó chủ động đầu tư hạ tầng, cải tạo bãi nuôi và tổ chức sản xuất lâu dài. Vì vậy, ông Thảo kiến nghị thời hạn giao đất tối thiểu 10 năm để phù hợp với chu kỳ sản xuất.

Khó khăn về thủ tục đất đai hiện không chỉ xảy ra ở Hợp tác xã Phương Đông, nhiều hợp tác xã nuôi nghêu trên địa bàn tỉnh cũng lúng túng do vướng thủ tục thuê đất bãi bồi ven biển, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất.

Hợp tác xã nuôi nghêu Long Thành, xã Long Hòa được thành lập năm 2021, có 101 thành viên tham gia sản xuất trên diện tích khoảng 40 ha. Tuy nhiên, do thủ tục thuê đất đến nay vẫn chưa hoàn tất, hợp tác xã đã phải tạm ngưng hoạt động hơn một năm nay.

Ông Huỳnh Văn Hoàng, Giám đốc Hợp tác xã nuôi nghêu Long Thành cho biết, đơn vị hiện vẫn đang chờ các cơ quan chức năng hoàn thiện thủ tục cho thuê đất để có thể tái thả nuôi và khôi phục sản xuất. Việc ngưng hoạt động kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến thu nhập của các thành viên mà còn gây khó khăn trong duy trì tổ chức và liên kết tiêu thụ sản phẩm.

Nhiều giải pháp gỡ khó

Bà Lê Thị Hạnh Chuyên, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản, Kiểm ngư và Biển đảo (Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long) cho biết, tỉnh hiện có khoảng 5.400 ha nuôi nghêu với 17 tổ chức, cá nhân tham gia sản xuất. Đây là ngành nghề có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế ven biển, tạo việc làm, thu nhập cho người dân và góp phần bảo vệ hệ sinh thái bãi triều.

Tuy nhiên, nghề nuôi nghêu của tỉnh hiện đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức. Trong đó, nguồn nghêu giống tự nhiên ngày càng suy giảm, trong khi việc xác định, khoanh vùng và bảo vệ các bãi nghêu bố mẹ chưa thật sự hiệu quả. Điều này khiến nhiều hợp tác xã phải phụ thuộc vào nguồn giống từ ngoài tỉnh, tiềm ẩn rủi ro về chất lượng và làm tăng chi phí sản xuất.

Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường và thủy văn tại vùng ven biển có nhiều biến động bất thường như thay đổi dòng chảy, xói lở - bồi tụ bãi bồi và tác động của nguồn nước ngọt theo mùa, ảnh hưởng trực tiếp đến sự sinh trưởng của nghêu. Tình trạng thời tiết cực đoan diễn biến ngày càng phức tạp cũng làm gia tăng nguy cơ nghêu chết hàng loạt, gây thiệt hại cho người nuôi.

Ngoài khó khăn về môi trường và con giống, nhiều hợp tác xã nuôi nghêu hiện vẫn chưa được giao đất ổn định, thiếu trụ sở làm việc và điều kiện cần thiết để tổ chức sản xuất lâu dài. Năng lực quản lý, điều hành giữa các hợp tác xã cũng chưa đồng đều. Một số đơn vị chưa đạt các chứng nhận quốc tế như ASC, MSC nên gặp hạn chế trong xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và phát triển nghề nuôi nghêu theo hướng bền vững.

Để quản lý hiệu quả nghề nuôi nghêu trong thời gian tới, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất cho các hợp tác xã thủy sản ven biển, Chi cục Thủy sản, Kiểm ngư và Biển đảo tỉnh Vĩnh Long đề xuất nhiều giải pháp đồng bộ về kỹ thuật, môi trường và quản lý vùng nuôi.

Đơn vị khuyến cáo các hợp tác xã nuôi nghêu thường xuyên theo dõi sinh trưởng nghêu tại bãi nuôi, đồng thời kiểm tra hằng ngày các yếu tố môi trường như độ mặn, nhiệt độ, độ pH… và ghi chép đầy đủ vào sổ nhật ký sản xuất nhằm kịp thời phát hiện những biến động bất lợi để có giải pháp xử lý phù hợp. Đối với những khu vực chịu ảnh hưởng của nguồn nước ngọt theo mùa, ngành chuyên môn khuyến nghị các hợp tác xã lựa chọn thời điểm thả giống phù hợp, đồng thời ưu tiên sử dụng nghêu giống kích cỡ lớn để tăng khả năng thích nghi và hạn chế hao hụt.

Chi cục cũng đề nghị các hợp tác xã chủ động thu hoạch toàn bộ lượng nghêu thương phẩm đạt kích cỡ trước giai đoạn cuối tháng 2 đến giữa tháng 3 dương lịch, nhất là tại những khu vực có mật độ nuôi dày, nhằm giảm thiểu rủi ro thiệt hại khi thời tiết và môi trường diễn biến bất lợi. Bên cạnh đó, các đơn vị cần thường xuyên cập nhật cảnh báo môi trường, dịch bệnh và khuyến cáo kỹ thuật từ ngành chức năng để điều chỉnh kế hoạch sản xuất phù hợp.

Ngoài các giải pháp trước mắt, tỉnh tăng cường đào tạo, nâng cao năng lực quản lý và kỹ thuật cho cán bộ các hợp tác xã thủy sản. Riêng đối với Hợp tác xã Thủy sản Rạng Đông và Bảo Thuận, ngành chuyên môn khuyến cáo cần chủ động theo dõi lịch vận hành cống đập Ba Lai để có phương án sản xuất phù hợp, hạn chế tác động của nguồn nước đến vùng nuôi.

Về lâu dài, Chi cục Thủy sản, Kiểm ngư và Biển đảo đề xuất xây dựng đề tài xác định lại vị trí phân bố các bãi nghêu bố mẹ, đồng thời ban hành quy định bảo vệ nguồn nghêu tự nhiên nhằm duy trì nguồn giống ổn định cho các hợp tác xã trên địa bàn tỉnh.

Ngành chuyên môn cũng định hướng hỗ trợ các hợp tác xã từng bước nâng cao năng lực quản lý, cải thiện quy trình sản xuất và hướng tới đạt các chứng nhận quốc tế như MSC, ASC nhằm nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long Phạm Minh Truyền cho biết, trước mắt ngành chức năng sẽ tập trung xác định rõ nguyên nhân nghêu chết để có cơ sở khoa học đề ra giải pháp xử lý phù hợp, hạn chế thiệt hại cho người nuôi trong thời gian tới. Sở Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo các đơn vị chuyên môn lấy mẫu nghêu, mẫu nước và mẫu đất tại nhiều vị trí khác nhau để phân tích và đánh giá toàn diện các yếu tố ảnh hưởng đến môi trường nuôi nghêu.

Liên quan đến phản ánh về nguy cơ tác động từ hoạt động nuôi tôm công nghệ cao, ngành chức năng phối hợp với chính quyền địa phương tăng cường tuyên truyền, vận động các hộ nuôi thực hiện tốt việc xử lý nước thải, hạn chế xả trực tiếp ra khu vực bãi nghêu trong thời gian chờ kết quả kiểm tra và phân tích mẫu.

Về tình trạng khan hiếm nguồn nghêu giống, ngành nông nghiệp tích cực kêu gọi doanh nghiệp đầu tư xây dựng trung tâm sản xuất giống thủy sản tại địa phương nhằm chủ động nguồn giống chất lượng, giảm phụ thuộc vào nguồn cung ngoài tỉnh. Đồng thời, ngành sẽ hỗ trợ kỹ thuật, cử cán bộ chuyên môn hướng dẫn quy trình sản xuất, ương dưỡng con giống, quan trắc môi trường và chuyển giao kỹ thuật cho các cơ sở sản xuất giống nhằm nâng cao chất lượng con giống và giảm rủi ro trong quá trình nuôi.

Đối với những khó khăn về thủ tục đất đai, ông Phạm Minh Truyền cho rằng, việc giao khu vực biển cho các hợp tác xã hiện còn gặp không ít vướng mắc do phải lấy ý kiến nhiều đơn vị liên quan và thực hiện đúng quy định pháp luật về đất đai, tài nguyên biển. Sở đang rà soát các khó khăn cụ thể của từng đơn vị để tổng hợp, kiến nghị cấp có thẩm quyền xem xét, tạo điều kiện cho các hợp tác xã ổn định sản xuất lâu dài.

Việc tháo gỡ khó khăn về môi trường, nguồn giống và thủ tục đất đai sẽ là yếu tố quan trọng để nghề nuôi nghêu ven biển Vĩnh Long phát triển ổn định, bền vững, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và phát triển kinh tế biển địa phương.