Truy xuất nguồn gốc chuyển từ dán mã sang quản trị dữ liệu

Truy xuất nguồn gốc không đơn thuần là việc dán mã QR lên sản phẩm mà là quá trình doanh nghiệp quản lý dữ liệu xuyên suốt chuỗi cung ứng, từ nguyên liệu đầu vào đến khi hàng hóa đến tay người tiêu dùng.

Trong bối cảnh các quy định mới về truy xuất nguồn gốc đang từng bước được áp dụng, doanh nghiệp cũng đứng trước yêu cầu chuẩn hóa dữ liệu, đầu tư công nghệ và để tự bảo vệ mình trước nạn hàng giả hàng nhái.

Đây là thông tin được thảo luận tại Tọa đàm “Truy xuất nguồn gốc - Lá chắn bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng” lần 2 do Tạp chí Tiếp thị và Gia đình phối hợp với Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) tổ chức chiều 9/9, tại TP. Hồ Chí Minh.

Phát biểu tại tọa đàm, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương cho biết truy xuất nguồn gốc là việc doanh nghiệp quản lý được toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm, từ nguyên liệu đầu vào, sản xuất, vận chuyển, phân phối cho đến khi hàng hóa đến tay người tiêu dùng.

Ở từng khâu, nếu thông tin được ghi lại và nhập đầy đủ cùng với quá trình hoàn thiện sản phẩm, doanh nghiệp có thể dễ dàng theo dõi đường đi của sản phẩm, cũng như minh bạch thông tin đến tay người tiêu dùng.

Nếu doanh nghiệp càng quản lý đầy đủ dữ liệu của chuỗi cung ứng thì càng có khả năng kiểm soát chất lượng, phát hiện bất thường và xử lý sự cố. Khi một sản phẩm có vấn đề, hệ thống truy xuất có thể giúp xác định lô hàng liên quan, khoanh vùng phạm vi ảnh hưởng và đưa ra phương án thu hồi thay vì phải xử lý trên diện rộng.

Đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước nhấn mạnh, mã QR hay các hình thức nhận diện khác chỉ là phương tiện để thể hiện thông tin, không phải bản thân hệ thống truy xuất nguồn gốc.

“Có mã QR không đồng nghĩa với việc sản phẩm đã có một hệ thống truy xuất nguồn gốc đầy đủ. Mã QR này chỉ thực sự có giá trị khi phía sau nó là một hệ thống dữ liệu được doanh nghiệp xây dựng và quản lý một cách minh bạch, có khả năng cung cấp thông tin về quá trình hình thành sản phẩm cho người tiêu dùng”, ông Trần Hữu Linh chia sẻ.

Các ý kiến tại tọa đàm chỉ ra, công nghệ như blockchain (chuỗi khối), AI (trí tuệ nhân tạo) và các giải pháp mã hóa đang tạo thêm công cụ để doanh nghiệp quản lý chuỗi cung ứng và nhận diện những dấu hiệu bất thường trong quá trình sản phẩm lưu thông, phân phối trên thị trường. Không chỉ phục vụ người tiêu dùng tra cứu thông tin, dữ liệu truy xuất còn trở thành công cụ quản trị rủi ro giúp doanh nghiệp xử lý, phát hiện sự cố, thậm chí thu hồi nếu sản phẩm có vấn đề.

Yêu cầu truy xuất nguồn gốc ngày càng khẳng định tầm quan trọng, trong bối cảnh gian lận thương mại, hàng giả, hàng nhái ngày càng gia tăng. Thông tư 31/2026/TT-BCT của Bộ Công Thương có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định truy xuất nguồn gốc đối với sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao thuộc phạm vi quản lý của Bộ, là hành lang pháp lý quan trọng để luật hóa trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc thực hiện truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Theo quy định này, doanh nghiệp có thể thực hiện trên hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa của Bộ Công Thương hoặc xây dựng hệ thống nội bộ có khả năng kết nối, chia sẻ dữ liệu. Các thông tin phục vụ truy xuất bao gồm những dữ liệu như tên, xuất xứ, hình ảnh sản phẩm, đơn vị sản xuất kinh doanh, mã truy xuất, số lô/mẻ hoặc số sê-ri, hạn sử dụng và các sự kiện quan trọng trong chuỗi cung ứng. Hệ thống cũng phải bảo đảm tính chính xác, đầy đủ, toàn vẹn và an toàn của dữ liệu.

Những yêu cầu mới khiến doanh nghiệp không chỉ quan tâm đến việc “gắn mã gì lên sản phẩm”, mà phải đầu tư nâng cấp cả chuỗi cung ứng, trong đó minh bạch thông tin các khâu là bắt buộc, từ việc thu thập, đến lưu trữ, đối soát thông tin khi cần.

Ông Phạm Văn Quân, Chủ tịch Công ty cổ phần Công nghệ Checkee cho rằng doanh nghiệp hiện đã nhận được thông tin chính thức về các quy định mới và đang sẵn sàng hơn cho quá trình chuyển đổi từ truy xuất nguồn gốc sang quản lý, truy xuất thông tin một cách bài bản.

Theo đó, trước hết doanh nghiệp phải định danh được sản phẩm rõ ràng, đồng thời quản lý thông tin và theo dõi vòng đời sản phẩm từ sản xuất, lưu thông cho đến khi đến tay người tiêu dùng.

“Các doanh nghiệp cần có tư duy, không chỉ là làm truy xuất, mà phải là làm thế nào cho chuẩn, để đảm bảo hiệu quả và tiết kiệm chi phí. Thì hiện nay Chính phủ đã đưa ra các cơ hội cho doanh nghiệp tiếp cận các đơn vị cung cấp giải pháp trung gian, gọi là các đơn vị cung cấp giải pháp, sẽ tư vấn, cung cấp các giải pháp công nghệ, để doanh nghiệp triển khai dễ dàng, hiệu quả, như số hóa sản phẩm, lưu trữ dữ liệu… Doanh nghiệp cũng nên sử dụng những nền tảng dùng chung để chuẩn hóa dữ liệu, quy trình”, ông Phạm Văn Quân cho biết.

Nhiều chuyên gia cũng nhấn mạnh, doanh nghiệp không nên chỉ coi truy xuất nguồn gốc là một yêu cầu bắt buộc của pháp luật, mà còn là công cụ bảo vệ thương hiệu, bảo vệ người tiêu dùng và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường, đặc biệt với những doanh nghiệp hướng tới xuất khẩu.

Để tiết kiệm chi phí và đảm bảo hiệu quả, việc triển khai cũng cần có lộ trình, trước mắt tập trung vào những nhóm sản phẩm có mức độ rủi ro cao, trong khi các nhóm rủi ro trung bình và thấp được khuyến khích triển khai theo lộ trình phù hợp.

Từ phía doanh nghiệp, ông Phạm Trung Phan Xuân Quang, Giám đốc Quản lý hệ thống, Công ty CP Thành Thành Công – Biên Hòa cho biết Công ty đã chủ động triển khai truy xuất nguồn gốc trong nhiều năm, thay vì chờ đến khi có quy định bắt buộc. Theo đó, truy xuất nguồn gốc thực chất là một hành trình của dữ liệu. Điều quan trọng là phải bảo đảm dữ liệu minh bạch, chính xác và có thể cung cấp khi phát sinh vấn đề.

“Doanh nghiệp đang chủ động ứng dụng công nghệ, đầu tư cho chuyển đổi số và ghi nhận dữ liệu trong quá trình sản xuất, kinh doanh. Việc này vừa đáp ứng yêu cầu quản lý, vừa được doanh nghiệp xem là cơ hội nâng cao giá trị sản phẩm và năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế”, ông Quang chia sẻ.

Trong khi đó, bà Hoàng Thị Thu Giang, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Đồ uống mới cho rằng việc công khai, minh bạch quy trình sản xuất, nguyên liệu và thông tin sản phẩm cần đi cùng với cơ chế bảo vệ những đơn vị tuân thủ pháp luật.

Theo bà Giang, nếu doanh nghiệp nghiêm túc thực hiện truy xuất nhưng hàng hóa không rõ nguồn gốc vẫn tồn tại trên thị trường, động lực đầu tư của doanh nghiệp chân chính sẽ bị ảnh hưởng. Vì vậy, truy xuất nguồn gốc chỉ phát huy đầy đủ hiệu quả khi đi cùng kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.

Ở góc độ công nghệ, ông Yuiki Aoyagi, Trưởng phòng kinh doanh Công ty TNHH Giải pháp SATO Việt Nam cho biết kinh nghiệm triển khai tại Nhật Bản cho thấy truy xuất nguồn gốc được xây dựng xuyên suốt từ nguyên vật liệu đầu vào đến thành phẩm. Doanh nghiệp có thể lựa chọn nhiều giải pháp công nghệ phù hợp với sản phẩm và nhu cầu quản lý.

Điều quan trọng, khi xảy ra sự cố chất lượng, hệ thống có thể dựa trên số lô, số sê-ri hoặc hạn sử dụng để xác định nhóm sản phẩm bị ảnh hưởng, nhờ đó doanh nghiệp có thể khoanh vùng và thu hồi đúng sản phẩm thay vì phải thu hồi toàn bộ hàng hóa đã đưa ra thị trường.

Như vậy, truy xuất nguồn gốc không chỉ là công cụ để người tiêu dùng kiểm tra một sản phẩm mà còn là một hệ thống quản trị bên trong doanh nghiệp.

Trong bối cảnh các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc đang từng bước chuyển từ khuyến khích sang bắt buộc đối với những nhóm hàng có mức độ rủi ro cao, doanh nghiệp cần nâng cao nhận thức trong việc không chỉ dán mã QR lên sản phẩm, mà phải xây dựng được cả hệ thống dữ liệu từ đầu vào đến đầu ra, đủ tin cậy, minh bạch để chứng minh chất lượng của sản phẩm, bảo vệ người tiêu dùng, cũng là tạo “lá chắn” để tự bảo vệ mình trong kinh doanh.