Tự chủ nguyên phụ liệu: Chìa khóa nâng sức cạnh tranh cho ngành dệt may, da giày

Việc giải quyết nút thắt ở khâu thượng nguồn không chỉ giúp các doanh nghiệp vượt qua rào cản kỹ thuật khắt khe, tối ưu hóa lợi thế từ các Hiệp định thương mại tự do (FTA) mà còn củng cố vị thế vững chắc của sản phẩm trong chuỗi giá trị toàn cầu. 

Mặc dù ghi nhận kim ngạch xuất khẩu ấn tượng đạt 46 tỷ USD đối với dệt may và gần 29 tỷ USD đối với da giày trong năm 2025, hai ngành sản xuất chủ lực này vẫn đang đối mặt với nghịch lý phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu. Bên cạnh đó, dù nguồn vốn đầu tư vào ngành đã có sự dịch chuyển rõ rệt sang các khâu thượng nguồn như sợi, dệt, nhuộm với tỷ trọng chiếm hơn 50% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành, nhưng khâu nhuộm hoàn tất – mắt xích then chốt để nâng tỷ lệ nội địa hóa vẫn vướng nhiều rào cản như: tâm lý e ngại ô nhiễm môi trường tại nhiều địa phương, dù công nghệ xử lý nước thải hiện đại đã kiểm soát tốt. Bên cạnh đó, quỹ đất cho dệt nhuộm chưa được quy hoạch tập trung, sự thiếu hụt hạ tầng chuyên dụng cùng cơ chế chính sách chưa đủ hấp dẫn đã khiến nhiều nhà đầu tư lớn trong lĩnh vực dệt nhuộm còn dè dặt khi rót vốn. 

Về vấn đề này, ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS) cho biết: “Hệ quả là ngành công nghiệp dệt may Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguyên liệu nhập khẩu, đặc biệt là vải và một số hóa chất, phụ liệu đặc thù. Điều này khiến doanh nghiệp bị động trước biến động logistics, tỷ giá, rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng và đặc biệt là khó đáp ứng quy tắc xuất xứ trong các Hiệp định thương mại tự do (FTA). 

Cùng chung áp lực về tự chủ nguyên liệu, ngành da giày Việt Nam cũng đang phụ thuộc vào nguồn vật liệu nhập khẩu. Dù ghi nhận kết quả tích cực trong hai quý đầu năm 2026 với kim ngạch xuất khẩu giày dép đạt 11,949 tỷ USD (tăng 0,5% so với cùng kỳ năm 2025) và vươn lên trở thành nhà cung cấp giày dép lớn nhất tại thị trường Hoa Kỳ (trong quý I/2026 đạt 2,47 tỷ USD, tăng 9,27%), ngành da giày vẫn rất dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài.

Do đặc thù có tới 90% sản lượng dành cho xuất khẩu, ngành da giày đang phải chống chọi đồng thời với hai khó khăn lớn: một là bất ổn địa chính trị tại Trung Đông làm gián đoạn chuỗi cung ứng logistics và đẩy giá cước vận tải tăng cao; hai là rủi ro chính sách bảo hộ cùng các rào cản phòng vệ thương mại từ thị trường Hoa Kỳ. Thực tế sản xuất cho thấy nguyên liệu chiếm từ 60% đến 65% cơ cấu giá thành một đôi giày. 

Ở góc độ quản lý nhà nước, việc tháo gỡ điểm nghẽn nguyên phụ liệu và nâng cao năng lực tự chủ được xác định là yếu tố mang tính chiến lược. Bà Trần Thu Hương, đại diện Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) nhận định: “Khâu nhuộm và hoàn tất lâu nay luôn là nút thắt lớn nhất kéo lùi giá trị gia tăng do đòi hỏi công nghệ hiện đại, hệ thống xử lý chất thải đồng bộ và nguồn vốn đầu tư rất lớn. Doanh nghiệp phải chủ động tái cấu trúc, đầu tư công nghệ tự động hóa, chuyển đổi xanh, đa dạng hóa sản phẩm. Hiệp hội cần tăng cường kết nối, tham vấn chính sách; địa phương phải nhìn dệt nhuộm không chỉ qua lăng kính rủi ro môi trường mà trong tổng thể chuỗi giá trị”. 

Cũng theo bà Trần Thu Hương, việc tự chủ nguồn cung hiện nay không còn là câu chuyện về lợi nhuận đơn thuần mà là tấm vé thông hành để vào các thị trường lớn. Cụ thể, Hiệp định CPTPP yêu cầu quy tắc xuất xứ từ sợi trở đi, trong khi Hiệp định EVFTA yêu cầu từ vải trở đi. Nếu không có nguồn vải nội địa, doanh nghiệp Việt Nam không thể hưởng ưu đãi thuế quan từ các hiệp định này. 

Bên cạnh đó, xu hướng tiêu dùng xanh đang tạo ra áp lực rất lớn. Sản phẩm dệt may và da giày xuất khẩu không chỉ đáp ứng yêu cầu về chất lượng hay giá cả cạnh tranh mà còn phải tuân thủ các tiêu chí như sử dụng nguyên liệu tái chế, hạn chế hóa chất độc hại, tiết kiệm nước và năng lượng, truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải carbon và đáp ứng quy định hộ chiếu số sản phẩm (DPP) từ EU. Việc chủ động nguồn nguyên liệu nội địa còn giúp doanh nghiệp rút ngắn chu kỳ sản xuất, giảm chi phí vận chuyển, đáp ứng yêu cầu giao hàng ngắn hạn của các nhãn hàng quốc tế. 

Để giải quyết căn cơ bài toán này, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược phát triển ngành Dệt may và Da giày Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Trọng tâm là thúc đẩy đầu tư sản xuất nguyên phụ liệu, khuyến khích sản xuất vải từ sợi trong nước và xây dựng các khu công nghiệp tập trung quy mô lớn. Chiến lược đã định hướng rõ địa bàn đầu tư: miền Bắc với tỉnh Ninh Bình, Hưng Yên; miền Trung gồm Thanh Hóa, Nghệ An, Thừa Thiên Huế, Quảng Ngãi; miền Nam với Tây Ninh.

Việc tập trung hóa khâu nhuộm tại các khu công nghiệp chuyên biệt như Rạng Đông (Ninh Bình), Bảo Minh, Thủ Thừa hay Trảng Bàng với hệ thống xử lý nước thải tập trung công suất lớn vận hành theo chuẩn quốc tế được kỳ vọng sẽ giải quyết triệt để rào cản môi trường và tạo nền tảng hình thành chuỗi cung ứng khép kín. Song song với việc hoàn thiện hạ tầng, các hiệp định và doanh nghiệp trong ngành đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp căn cơ. 

Bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam chia sẻ, Hiệp hội Da giày và Túi xách Việt Nam kiến nghị nghiên cứu xây dựng các sàn giao dịch thương mại và hệ thống dự trữ nguyên liệu mang tính chiến lược quốc gia nhằm giúp doanh nghiệp chủ động nguồn cung. Ngành cũng quyết liệt dịch chuyển từ phương thức gia công thuần túy (CMT) sang tự thiết kế mẫu mã (ODM) và xây dựng thương hiệu riêng nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào khối FDI (hiện chiếm 80% kim ngạch toàn ngành). Cùng với đó, các doanh nghiệp dệt may và da giày đang đẩy mạnh chuyển đổi số, đầu tư nhà máy thông minh, ứng dụng công nghệ cắt laser, thiết kế 3D và tự động hóa để nâng cao độ chính xác, tiết giảm chi phí và nâng cao sức cạnh tranh.   

Hành trình thoát khỏi làm gia công giá trị thấp và nâng cao chất lượng sản phẩm của ngành dệt may và da giày gắn liền với việc ứng dụng công nghệ tiên tiến, chuyển đổi xanh và tự chủ nguồn nguyên phụ liệu. Đây chính là nền tảng vững chắc để chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa vào quy mô lao động sang chất lượng, khẳng định vị thế bền vững của sản phẩm Việt Nam trên bản đồ thương mại thế giới.