Từ cú sốc toàn cầu đến nâng tầm nội lực - Bài 4: Biến “nhiệt thải” thành điện năng 

Trong bối cảnh chi phí năng lượng gia tăng và áp lực giảm phát thải ngày càng lớn, nhiều doanh nghiệp xi măng tại Việt Nam đang đẩy mạnh đầu tư công nghệ tận dụng nhiệt khí thải để phát điện. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật nhằm tối ưu chi phí sản xuất mà còn là bước đi quan trọng trong lộ trình chuyển đổi xanh của toàn ngành, theo tinh thần được đặt ra tại Nghị quyết 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Điều này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh xung đột Trung Đông làm gia tăng rủi ro đối với an ninh năng lượng.

* Biến “nhiệt dư” thành nguồn điện giá trị

Cuối năm 2025, Công ty cổ phần Xi măng VICEM Hà Tiên khởi công dự án tận dụng nhiệt khí thải để phát điện tại Nhà máy Xi măng Bình Phước với tổng mức đầu tư khoảng 315 tỷ đồng, được triển khai theo mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất xi măng. Công trình được xây dựng với công suất lắp đặt 7,5 MW, dự kiến hoàn thành và đưa vào vận hành thử vào tháng 6/2026, thời hạn sử dụng khoảng 30 năm. Khi đi vào hoạt động, hệ thống có thể đáp ứng khoảng 30% nhu cầu điện năng của toàn nhà máy.

Ông Nguyễn Quốc Thắng – Tổng giám đốc VICEM Hà Tiên chia sẻ, toàn bộ nguồn điện tạo ra sẽ được hòa vào lưới điện nội bộ, giúp doanh nghiệp chủ động nguồn năng lượng phục vụ sản xuất, giảm phụ thuộc vào điện lưới quốc gia. Việc đầu tư hệ thống tận dụng nhiệt khí thải không chỉ nhằm tối ưu hóa nguồn năng lượng mà còn tuân thủ định hướng trong Chiến lược phát triển vật liệu xây dựng Việt Nam giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến 2050. Đây được xem là một trong những giải pháp trọng tâm để nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm phát thải trong ngành xi măng.

Trong sản xuất xi măng, đặc biệt ở công đoạn nung clinker, lượng nhiệt thất thoát ra môi trường là rất lớn. Trước đây, phần nhiệt này gần như bị lãng phí hoàn toàn. Tuy nhiên, với công nghệ thu hồi nhiệt khí thải (WHR), doanh nghiệp có thể tự sản xuất một phần điện năng ngay tại nhà máy.

Thực tế cho thấy, mức điện năng thu hồi có thể đạt khoảng 20–30% nhu cầu tiêu thụ, tùy theo quy mô và công nghệ từng nhà máy. Đây là con số đáng kể trong bối cảnh điện năng chiếm tỷ trọng lớn trong giá thành sản xuất xi măng.

Việc biến “nhiệt thải” thành điện năng không chỉ giúp giảm chi phí mà còn góp phần giảm áp lực lên hệ thống điện quốc gia, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu điện ngày càng tăng cao. Về dài hạn, đây sẽ là nền tảng để ngành xi măng nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu của thị trường và tiến tới phát triển bền vững.

* Lời giải cho bài toán chi phí

Không chỉ dừng ở kế hoạch, nhiều doanh nghiệp đã ghi nhận hiệu quả rõ rệt sau khi đưa hệ thống trên vào vận hành. Đơn cử như tại Nhà máy Xi măng Tam Điệp (VICEM Tam Điệp), dự án tận dụng nhiệt khí thải để phát điện đã chính thức hoàn thành và đi vào hoạt động với công suất 6 MW.

Ông Trần Anh Tuấn - Tổng giám đốc VICEM Tam Điệp cho biết, việc đầu tư Dự án Tận dụng nhiệt khí thải Dự án có tổng mức đầu tư gần 267 tỷ đồng, được triển khai trong khuôn viên nhà máy hiện hữu. Sau khi vận hành ổn định, hệ thống có thể sản xuất hơn 36.000 MWh điện mỗi năm, đáp ứng khoảng 30% nhu cầu điện năng của nhà máy.

Lượng điện này tương đương giá trị tiết kiệm khoảng 60 tỷ đồng mỗi năm. Điều này giúp doanh nghiệp giảm đáng kể chi phí sản xuất, đồng thời hạn chế rủi ro từ biến động giá điện.

Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, dự án còn góp phần giảm khoảng 26.000 tấn CO2 mỗi năm, đồng thời giảm nhiệt độ khí thải và thu hồi bụi trong quá trình sản xuất. Đây là những yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe.

Theo ông Nguyễn Quốc Việt – Chủ tịch HĐTV Tổng công ty Xi măng Việt Nam (VICEM), đến nay 100% các dây chuyền sản xuất xi măng có công suất từ 2.500 tấn clinker/ngày trở lên thuộc đơn vị này đã và đang triển khai các dự án tận dụng nhiệt khí thải để phát điện. Trước đó, một số dự án tương tự cũng đã được triển khai thành công tại các nhà máy như Bút Sơn và Hoàng Mai. Điều này cho thấy công nghệ WHR không còn mang tính thử nghiệm mà đã trở thành xu hướng tất yếu trong ngành.

Trong bối cảnh Việt Nam cam kết giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0”, xi măng là một trong những ngành phát thải lớn buộc phải chuyển đổi mạnh mẽ. Việc tận dụng nhiệt khí thải để phát điện được xem là một trong những giải pháp khả thi và hiệu quả nhất.

Với mức tiết kiệm hàng chục tỷ đồng mỗi năm, các dự án WHR giúp doanh nghiệp cải thiện đáng kể biên lợi nhuận, đặc biệt trong bối cảnh thị trường xi măng đang đối mặt với tình trạng dư cung và cạnh tranh gay gắt.

Việc áp dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng còn giúp doanh nghiệp nâng cao hình ảnh, đáp ứng yêu cầu của các thị trường xuất khẩu, nơi tiêu chuẩn về môi trường và phát thải ngày càng được siết chặt – ông Việt thông tin.

Một minh chứng rõ nét là việc VICEM Hà Tiên được cấp 17 chứng nhận EPD (tuyên bố sản phẩm môi trường) theo tiêu chuẩn quốc tế từ Thụy Điển. Đây được xem là “giấy thông hành xanh” giúp sản phẩm xi măng của doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Việc đầu tư các hệ thống tận dụng nhiệt khí thải để phát điện không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn thể hiện sự chuyển dịch trong tư duy phát triển của doanh nghiệp.

Từ một nguồn năng lượng từng bị lãng phí, các doanh nghiệp xi măng đang từng bước biến nhiệt khí thải thành “tài nguyên thứ cấp” có giá trị. Giải pháp kỹ thuật này là minh chứng rõ nét cho sự chuyển mình của ngành công nghiệp nặng trong kỷ nguyên tăng trưởng xanh; trong đó các nguồn năng lượng và tài nguyên được tận dụng tối đa, giảm thiểu chất thải ra môi trường.