Từ nguồn điện tại chỗ đến yêu cầu sản xuất xanh - Bài 1: Nhu cầu phát triển và bài toán điện dư

Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt ra yêu cầu có cơ chế, chính sách ưu đãi hợp lý để phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ và hệ thống lưu trữ năng lượng.

Tại khu vực phía Nam, việc phát triển nguồn điện này được đặt trong mối quan hệ giữa nhu cầu sử dụng điện, khả năng tiếp nhận của lưới và yêu cầu sản xuất xanh của doanh nghiệp. Với chùm 2 bài viết có tiêu đề "Từ nguồn điện tại chỗ đến yêu cầu sản xuất xanh" sẽ giúp phản ánh rõ hơn thực tế này tới độc giả.

Bài 1: Nhu cầu phát triển và bài toán điện dư

Khi điện mặt trời mái nhà phát triển, khả năng sử dụng nguồn năng lượng tại chỗ, hút nguồn điện dư và năng lực tiếp nhận của lưới điện trở thành những vấn đề được Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đặt ra trong quá trình tư vấn và hướng dẫn khách hàng đầu tư.

Tại Tổng công ty Điện lực miền Nam (EVNSPC), việc phát triển điện mặt trời mái nhà được xem xét từ nhu cầu của khách hàng và khả năng vận hành hệ thống điện. Từ định hướng chung của EVN, EVNSPC phối hợp với các địa phương và các đơn vị điện lực trực thuộc hướng dẫn khách hàng triển khai nguồn điện tại chỗ theo điều kiện cụ thể của từng khu vực.

Ông Bùi Quốc Hoan, Phó Tổng giám đốc EVNSPC cho biết với nguồn điện mặt trời mái nhà, mục tiêu của mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ là giúp khách hàng giảm lượng điện phải mua từ hệ thống điện quốc gia, đồng thời không tạo thêm áp lực lên lưới điện hiện hữu.

Theo đó, EVNSPC đã phối hợp với chính quyền, các sở công thương và các cơ quan liên quan tại địa phương hướng dẫn khách hàng lựa chọn phương án đầu tư phù hợp; trong đó có yêu cầu về đấu nối, an toàn và khả năng tiếp nhận của hệ thống điện. Riêng với cơ quan hành chính, trường học và bệnh viện, bài toán phát triển điện mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ lại có những đặc điểm khác.

Phó Tổng giám đốc Bùi Quốc Hoan phân tích: Thời gian làm việc của các đơn vị này trùng với thời gian có bức xạ mặt trời, nên điện mặt trời mái nhà phù hợp với đặc điểm sử dụng điện. Nếu công suất hệ thống điện được tính ở mức phù hợp với phụ tải, phần lớn sản lượng điện có thể được sử dụng ngay tại nơi phát.

Từ thực tế triển khai, nhu cầu đối với hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) cũng được khách hàng quan tâm tại các hội thảo do các sở công thương, ngành điện tổ chức. Tuy nhiên, chi phí đầu tư còn cao, trong khi cơ chế và điều kiện để khách hàng sản xuất, sử dụng hệ thống lưu trữ vẫn cần được làm rõ. Do vậy, nhiều địa phương tuy đã xác định nhu cầu đầu tư, song quá trình triển khai vẫn còn những vướng mắc cần tháo gỡ.

Cụ thể đối với hộ gia đình, lãnh đạo EVNSPC cho rằng cần có cơ chế hỗ trợ, khuyến khích phù hợp để người dân có điều kiện đầu tư. Với những hộ có mức sử dụng điện hàng tháng khoảng 1,5-2 triệu đồng trở lên, thời gian thu hồi vốn có thể vào khoảng 4-5 năm, tùy phương án đầu tư và khả năng sử dụng. Do đó, tháo gỡ vướng mắc phát triển điện mặt trời mái nhà không chỉ liên quan đến đầu tư nguồn điện mà còn gắn với bài toán chi phí và hiệu quả sử dụng điện của từng khách hàng.

Trao đổi về tình hình phát triển điện mặt trời mái nhà, ông Hoàng Đình Lân, Phó Trưởng Ban Kinh doanh EVNSPC cho biết, sau khi Nghị định 243/2026/NĐ-CP có sửa đổi quy định mua bán điện trực tiếp và phát triển năng lượng tái tạo được ban hành, tại khu vực do Tổng công ty quản lý chưa ghi nhận trường hợp nào đăng ký bán điện dư mới theo nghị định này. Những trường hợp có lượng điện dư sau khi tiêu thụ hiện nay vẫn nằm trong phạm vi của Nghị định số 58/2025/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định chi tiết một số điều của Luật Điện lực về phát triển điện năng lượng tái tạo, điện năng lượng mới.

Theo EVNSPC, các hệ thống điện mặt trời mái nhà của hộ gia đình hiện chủ yếu bán khoảng 20% sản lượng điện dư lên lưới. Trong giai đoạn từ nay đến năm 2030, tỷ lệ điện dư được bán có thể được nâng lên mức 100%, song điều kiện quan trọng là hạ tầng lưới điện tại khu vực đó phải có khả năng tiếp nhận.

Đây là vấn đề được EVNSPC theo dõi trong quá trình tư vấn và hướng dẫn khách hàng. Từ thực tế quản lý hệ thống điện trong khu vực các tỉnh miền Nam, Tổng công ty thường xuyên kiểm tra khả năng tiếp nhận của các trạm biến áp, đường dây, từ đó dự báo mức độ có thể tiếp nhận thêm nguồn phát tại từng khu vực.

Việc theo dõi không chỉ liên quan đến công suất nguồn mới mà còn đến mức độ “điện xâm nhập” vào hệ thống, qua đó hạn chế tình trạng nguồn điện được lắp đặt nhưng lưới điện không đủ khả năng tiếp nhận.

Tìm hiểu thực tế tại xã Cần Giuộc (tỉnh Tây Ninh), câu chuyện phát triển nguồn điện tại chỗ cho thấy rõ hơn từ nhu cầu sử dụng điện ngày càng tăng cùng quá trình phát triển công nghiệp, thương mại và dịch vụ của địa phương.

Ông Nguyễn Ngọc Anh, Chủ tịch UBND xã Cần Giuộc cho biết địa phương nằm ở vị trí tiếp giáp Thành phố Hồ Chí Minh, có nhiều khu công nghiệp và các cơ sở sản xuất quy mô lớn. Nhu cầu sử dụng điện vì vậy ngày càng cao. Riêng trong 8 tháng qua, có 124 khách hàng trên địa bàn tự đầu tư điện mặt trời mái nhà với tổng công suất khoảng 14,5 MW. Trong số này có 13 doanh nghiệp lớn sử dụng điện trung áp lắp đặt hệ thống phục vụ yêu cầu về tiêu chuẩn sản xuất xanh, đáp ứng điều kiện của thị trường xuất khẩu.

Theo cơ chế mới, việc triển khai các hệ thống điện mặt trời mái nhà đòi hỏi sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn và ngành điện. Vì vậy xã Cần Giuộc đã xây dựng quy trình tiếp nhận thông tin, chuyển hồ sơ để các đơn vị liên quan xem xét về kỹ thuật, phòng cháy chữa cháy và khả năng tiếp nhận của lưới điện.

Với các hộ dân, cơ quan và doanh nghiệp, sử dụng nguồn điện tại chỗ không chỉ được tính toán theo công suất có thể lắp đặt mà còn phải phù hợp với nhu cầu sử dụng điện và điều kiện của lưới điện tại khu vực.

Từ EVN đến EVNSPC và các công ty điện lực, việc phát triển điện mặt trời mái nhà được triển khai thống nhất, gắn với nhu cầu sử dụng điện của khách hàng, phương án đấu nối và khả năng tiếp nhận của hệ thống điện, đồng thời có sự phối hợp với chính quyền địa phương. Việc đầu tư, mở rộng lưới điện cũng được tính toán phù hợp với nhu cầu và khả năng tiếp nhận nguồn điện mới, tránh đầu tư vượt nhu cầu thực tế.