Từ ranh giới thành trục phát triển trung tâm

Trong lịch sử hình thành Thăng Long – Hà Nội, sông Hồng luôn được xem là "mạch máu" của đô thị. Tuy nhiên, trong nhiều giai đoạn phát triển hiện đại, dòng sông lại bị coi như ranh giới tự nhiên hơn là trục phát triển trung tâm. Việc đưa sông Hồng trở lại vị trí trung tâm như một thực thể sống sẽ là chìa khóa để giải quyết đồng thời ba bài toán: môi trường, không gian và bản sắc đô thị.

Phóng viên TTXVN đã có cuộc trao đổi với kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng - Chánh văn phòng Trung ương Hội Kiến trúc sư Việt Nam xung quanh chủ đề này.

Phóng viên: Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm vừa được định hình với nhiều tư duy mới, ông nhìn nhận như thế nào về sự thay đổi vai trò của sông Hồng trong cấu trúc phát triển Hà Nội hiện nay?

Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng: Sông Hồng từ lâu không chỉ là một yếu tố địa lý mà là trục hình thành toàn bộ không gian văn hóa – lịch sử – sinh thái của Thăng Long – Hà Nội. Trong suốt hàng nghìn năm, dòng sông này vừa là nguồn sống, vừa là không gian sinh tồn, vừa là nền tảng tạo nên cả một hệ thống văn minh lúa nước của Đồng bằng Bắc Bộ.

Tuy nhiên, trong quá trình phát triển đô thị hiện đại, đặc biệt là giai đoạn đô thị hóa nhanh, chúng ta đã có thời gian dài nhìn sông Hồng chủ yếu dưới góc độ kỹ thuật: là hành lang thoát lũ, là ranh giới hành chính, là vùng đất bãi có thể khai thác nhưng bị hạn chế phát triển. Chính cách tiếp cận này khiến Hà Nội trong nhiều thập niên có xu hướng "quay lưng" với dòng sông, thay vì phát triển hài hòa với nó.

Điểm thay đổi quan trọng trong tư duy quy hoạch hiện nay là sông Hồng đang được tái định vị từ "vùng biên" thành trục cảnh quan trung tâm của đô thị. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về không gian, mà là thay đổi về triết lý phát triển.

Trong các định hướng quy hoạch mới, đặc biệt là Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, sông Hồng được xác định là trục di sản – trục cảnh quan – trục động lực phát triển. Nghĩa là thay vì chỉ đóng vai trò chia cắt hai bờ đô thị, dòng sông trở thành trục tổ chức không gian của "Thành phố hai bên sông".

Đây là bước chuyển rất lớn. Hà Nội không còn phát triển theo mô hình đơn cực lan tỏa từ khu lõi cũ, mà chuyển sang mô hình đa cực, đa trung tâm. Trong cấu trúc đó, sông Hồng đóng vai trò cân bằng và kết nối, giúp tái tổ chức lại toàn bộ không gian đô thị.

Quan trọng hơn, sông Hồng không chỉ là không gian vật lý mà còn là không gian ký ức. Nó gắn với lịch sử Thăng Long, với hệ thống làng nghề, bến nước, đình chùa, các tuyến giao thương cổ. Khi nhìn ở tầm nhìn dài hạn, việc đưa sông Hồng trở lại trung tâm chính là quá trình tái kết nối Hà Nội với nền tảng văn minh sông nước vốn có của mình.

Phóng viên: Trong quy hoạch mới, trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được xác định không chỉ là không gian giao thông mà còn là hành lang di sản, văn hóa và động lực phát triển kinh tế – dịch vụ. Ông đánh giá như thế nào về vai trò đa chức năng của trục không gian này? Theo ông đâu là nguyên tắc cốt lõi để hiện thực hóa quy hoạch mà không phá vỡ hệ sinh thái tự nhiên của dòng sông?

Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng: Nếu nhìn một cách tổng thể, trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là một cấu trúc không gian tích hợp nhiều lớp chức năng: sinh thái, văn hóa, kinh tế và đô thị.

Trước hết, về mặt đô thị, đây là trục trung tâm của mô hình "Thành phố hai bên sông". Điều này thay đổi hoàn toàn tư duy quy hoạch truyền thống, từ coi sông là ranh giới sang coi sông là mặt tiền đô thị. Khi đó, hai bên bờ sông không còn bị phân tách mà trở thành một cấu trúc đối xứng, liên kết chặt chẽ.

Về kinh tế – xã hội, trục này có tiềm năng trở thành hành lang phát triển dịch vụ, du lịch và kinh tế sáng tạo. Dọc sông có thể hình thành hệ thống công viên quy mô lớn, quảng trường, không gian văn hóa, trung tâm triển lãm, kết hợp với các khu thương mại, dịch vụ cao cấp. Đồng thời, đây cũng là trục kết nối vùng, liên thông Hà Nội với các đô thị vệ tinh và các tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ.

Còn dưới góc độ văn hóa – di sản, đây là hành lang ký ức của Thủ đô. Hệ thống di tích, làng nghề, không gian văn hóa truyền thống hai bên sông nếu được tổ chức lại hợp lý sẽ tạo ra một bản sắc đô thị rất riêng, vừa hiện đại vừa giàu chiều sâu lịch sử.

Thách thức lớn nhất là làm sao phát triển mà không phá vỡ hệ sinh thái tự nhiên của sông Hồng. Bởi sông Hồng là một hệ thống thủy văn rất phức tạp, có biến động mạnh theo mùa, đặc biệt là lũ lớn và nguy cơ sạt lở. Vì vậy, nguyên tắc cốt lõi phải là "thuận thiên", nghĩa là mọi can thiệp phải dựa trên quy luật tự nhiên của dòng chảy.

Theo tôi, có ba nguyên tắc quan trọng. Trước tiên vẫn phải bảo đảm tuyệt đối không gian thoát lũ, cùng đó phải phát triển theo mô hình không gian linh hoạt; trong đó các công viên, quảng trường ven sông có thể thích ứng theo mùa, thậm chí chấp nhận ngập nước theo chu kỳ. Đồng thời, hạn chế tối đa bê tông hóa và phát triển cứng mà thay vào đó là hạ tầng mềm, kiến trúc thích ứng và thiết kế sinh thái.

Nếu không tuân thủ những nguyên tắc này, trục sông Hồng sẽ không thể trở thành động lực phát triển mà ngược lại có thể gây áp lực lên hệ thống tự nhiên vốn đã rất nhạy cảm.

Phóng viên: Việc "đánh thức" sông Hồng đang đặt ra nhiều thách thức lớn về môi trường, dân cư và quản trị đô thị. Trong đó có cả những vấn đề kéo dài nhiều thập niên như dân cư ngoài đê, ô nhiễm, khai thác cát và biến đổi dòng chảy. Theo ông, đâu là hướng tiếp cận dài hạn để giải quyết bài toán này một cách bền vững, đồng thời biến sông Hồng thực sự trở thành trục phát triển trung tâm của Hà Nội?

Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng: Có thể nói, thách thức đối với sông Hồng không chỉ nằm ở kỹ thuật quy hoạch mà nằm ở cả tư duy quản trị đô thị và cách tiếp cận với thiên nhiên.

Trước hết là vấn đề phòng chống lũ và quản lý thủy văn. Hệ thống đê điều hiện nay giúp bảo vệ nội đô nhưng đồng thời thu hẹp không gian thoát lũ tự nhiên. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, điều này tạo ra rủi ro lớn nếu không có giải pháp thích ứng linh hoạt hơn.

Cùng đó là vấn đề biến đổi dòng chảy và suy giảm phù sa, một phần do tác động từ thượng nguồn, một phần do khai thác cát và can thiệp lâu dài vào lòng sông. Điều này dẫn đến sạt lở bờ sông và mất cân bằng hệ sinh thái.

Bên cạnh đó là bài toán dân cư ngoài đê, đặc biệt tại các khu vực như Phúc Tân, Chương Dương, Phúc Xá… Đây là thực tế tồn tại lâu dài, vừa mang yếu tố lịch sử cư trú, vừa là vấn đề an sinh xã hội. Do đó, không thể giải quyết đơn thuần bằng giải tỏa mà phải có giải pháp tái thiết đô thị tổng thể, đảm bảo sinh kế và ổn định đời sống người dân.

Ngoài ra, ô nhiễm môi trường và suy thoái hệ sinh thái cũng là những vấn đề vốn đã tích tụ trong nhiều năm do xả thải, khai thác tài nguyên và thiếu kiểm soát theo lưu vực.

Tuy nhiên, vấn đề sâu xa hơn là cách chúng ta nhìn nhận về dòng sông. Trên thế giới, nhiều quốc gia đã chuyển từ tư duy coi sông là "tài sản khai thác" sang coi sông là một hệ sinh thái sống có quyền được tồn tại và phát triển.

Khái niệm "quyền của dòng sông" không còn là lý thuyết. New Zealand đã công nhận sông Whanganui là một pháp nhân; Colombia bảo vệ sông Atrato như một thực thể có quyền; Ecuador đưa quyền của thiên nhiên vào hiến pháp... Điều này cho thấy xu hướng quản trị mới dựa trên hệ sinh thái thay vì ranh giới hành chính.

Với sông Hồng, điều quan trọng không chỉ là xây dựng quy hoạch không gian, mà là xây dựng một cơ chế quản lý theo lưu vực, coi sông là một hệ thống thống nhất thay vì chia cắt theo địa giới.

Về giải pháp dài hạn, có thể tập trung vào ba hướng: Thiết lập hành lang an toàn của sông, đảm bảo không gian cho dòng chảy và thoát lũ tự nhiên; áp dụng mô hình quy hoạch đa lớp "sông – bãi – đô thị"; trong đó mỗi lớp có chức năng riêng, không xâm lấn lẫn nhau; chuyển từ tư duy "chống lũ" sang "sống chung với lũ", phát triển công viên ngập nước, không gian công cộng linh hoạt và hạ tầng thích ứng.

Nếu làm được điều đó, sông Hồng không chỉ là một trục cảnh quan mà sẽ trở thành trục cấu trúc lại toàn bộ không gian phát triển của Hà Nội. Quan trọng hơn, nó giúp khôi phục bản sắc Thăng Long – một đô thị vốn được hình thành bên sông, thay vì quay lưng lại với sông như trong nhiều giai đoạn trước đây.

Và ở tầm nhìn xa hơn, sông Hồng chính là yếu tố then chốt để Hà Nội hiện thực hóa mục tiêu trở thành đô thị "Văn hiến – Văn minh – Hiện đại – Hạnh phúc" trong thế kỷ XXI.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!

Xem thêm:

Kiến tạo đô thị ven sông - Bài 2: Bài học từ tư duy phát triển sông Hàn

Kiến tạo đô thị ven sông - Bài 3: Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng định hình diện mạo mới của Thủ đô

Kiến tạo đô thị ven sông - Bài cuối: Định hình cấu trúc của TP. Hồ Chí Minh