Xanh hóa giao thông: Thách thức lớn nếu thiếu đồng bộ

Xe máy chở hàng là giải pháp tối ưu cho việc vận chuyển hàng hóa trong các con ngõ nhỏ đặc trưng ở Hà Nội nhờ sự linh hoạt và tiện lợi. Ảnh: TTXVN

Việc chuyển đổi sang phương tiện giao thông thân thiện môi trường đang là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả, cần một lộ trình hợp lý, đồng bộ hạ tầng và các giải pháp hỗ trợ, tránh gây xáo trộn lớn cho đời sống xã hội.

Loay hoay giữa chủ trương và thực tế

Từ ngày 1/7/2026, Hà Nội cấm xe xăng trong phạm vi Vành đai 1, buộc người dân chuyển sang xe máy điện hoặc các phương tiện công cộng. Quy định nhận được sự quan tâm lớn, song cũng khiến nhiều người băn khoăn về phương án di chuyển thay thế.

Anh Trần Đức Việt ở phường Cửa Nam, Hà Nội chia sẻ: “Nếu cấm xe xăng toàn tuyến, tôi chưa biết sẽ đi làm và đưa đón con thế nào. Xe buýt thì bất tiện, phải đổi tuyến nhiều lần, giờ học của trẻ lại không cố định, trong khi chuyển đổi sang xe điện lại chưa có điều kiện.” 

Chợ xe máy - Đồ cũ Dịch Vọng (Hà Nội) vắng khách từ giữa tháng 7/2025. Ảnh: Văn Xuyên/BNEWS/TTVXVN

Hiệp hội các nhà sản xuất xe máy Việt Nam (VAMM) đồng thuận với mục tiêu giảm phát thải nhưng cho rằng mốc 2026 quá gấp, đặc biệt với nhóm lao động thu nhập thấp. Giải pháp gửi xe trung chuyển từ ngoài vào trong Vành đai 1 cũng chưa khả thi vì thiếu quỹ đất bãi đỗ.

Về công nghệ, nhiều mẫu xe máy điện hiện chỉ đạt quãng đường khoảng trên dưới 100 km mỗi lần sạc, chưa đáp ứng nhu cầu di chuyển dài. Báo cáo của Hà Nội cho thấy khí thải phương tiện giao thông chiếm khoảng 15% ô nhiễm không khí – thấp hơn tỷ lệ bụi từ xây dựng (17–18%). Điều này đặt ra câu hỏi về mức độ ưu tiên và cách phân bổ nguồn lực giảm ô nhiễm.

Tại tọa đàm “Giải pháp thúc đẩy chuyển đổi xe xăng sang xe điện: Để không ai bị bỏ lại phía sau” mới đây, bà Nguyễn Hoàng Ánh, Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, trong báo cáo của Hà Nội về ô nhiễm không khí thì ô nhiễm từ các phương tiện giao thông chiếm trên 60%. Tuy nhiên theo nhận định của Bộ thì nguồn ô nhiễm từ giao thông là khoảng 38%, trong đó khí thải phương tiện giao thông chiếm khoảng 15% và bụi hoạt động giao thông là 23%. Đây là nguồn gây ô nhiễm lớn nhất. Một nguồn bụi rất lớn nữa chiếm khoảng 29% là bụi từ hoạt động xây dựng 17-18% và hoạt động đốt (rơm rạ, lốp xe) chiếm 15-16%. Đây là những số liệu đã được cân đong, đo đếm từ nhiều nguồn và đưa vào báo cáo tổng hợp của Bộ để trình lên Thủ tướng.

Cảnh vắng khách lạ thường tại một cửa hàng ở Chợ Xe máy - Đồ cũ Dịch Vọng (Hà Nội). Ảnh: Văn Xuyên/BNEWS/TTVXVN

Ông Nguyễn Đông Phong, Giám đốc Trung tâm Thử nghiệm khí thải xe cơ giới đường bộ, Cục Đăng kiểm Việt Nam, Bộ Xây dựng nhấn mạnh, khi chuyển đổi xe máy chạy xăng sang xe điện, cần giải quyết rất nhiều bài toán, vì việc này tác động rất lớn đến xã hội và đời sống người dân, nhất là nhóm người yếu thế trong xã hội. Để giải quyết việc này, cần có công cụ chính sách hỗ trợ người dân, giải quyết bài toán về hệ thống trạm sạc và đơn vị cung cấp điện, giải quyết triệt để bài toán về rác thải pin. Tất cả những việc này cần có sự phối hợp giữa các cơ quan, chính quyền địa phương và các bên liên quan để triển khai hiệu quả việc chuyển đổi xe máy xăng sang xe điện.

Hạ tầng và giải pháp

Theo các chuyên gia trong ngành, thách thức lớn nhất hiện nay với lộ trình chuyển đổi giao thông xanh là hạ tầng trạm sạc và thời gian gấp rút. Nhiều hãng xe điện chỉ hỗ trợ xe của mình, khó tích hợp dùng chung; tiêu chuẩn quốc gia chưa ban hành; chi phí thuê mặt bằng cao; điện lưới chưa sẵn sàng. Nhiều chung cư hạn chế hoặc cấm sạc xe máy điện trong hầm vì lo cháy nổ.

Sử dụng nhiều thiết bị điện cùng chung một ổ điện dễ gây ra chập và cháy điện. Ảnh minh họa: CAHN

Đặc biệt, theo Nghị định 106/2025/NĐ-CP của Chính phủ Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ ban hành ngày 15/5/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 nêu rõ, hành vi vi phạm quy định phòng cháy, chữa cháy trong sử dụng điện, đặc biệt tại khu vực sạc xe máy điện, có thể bị phạt đến 50 triệu đồng. Với mức phạt này, người dân có muốn chuyển đổi từ xe xăng sang xe điện cũng không khỏi băn khoăn. 

Về lộ trình, Hà Nội áp dụng chính sách “nước rút”: từ 1/7/2026 cấm xe máy xăng trong Vành đai 1; từ 1/1/2028 mở rộng cấm ô tô cá nhân chạy xăng, dầu trong Vành đai 1 và 2; đến 2030 bao trùm toàn bộ phương tiện cá nhân dùng nhiên liệu hóa thạch trong Vành đai 3. Với lộ trình này, người dân và doanh nghiệp chỉ có chưa đầy một năm để chuẩn bị cho giai đoạn đầu tiên. Trong khi đó, TP. Hồ Chí Minh lại chọn lộ trình dài hơi hơn: từ 1/2026 ngừng ký hợp đồng mới với xe máy xăng giao hàng và xe ôm công nghệ; cuối 2026 đạt 30% phương tiện dịch vụ dùng xe điện; cuối 2027 đạt 80%; đến 2028 đạt 100%; từ 2029 mới cấm hoàn toàn. 

So sánh ở hai địa phương, cách tiếp cận của TP. Hồ Chí Minh cho phép hạ tầng và thị trường thích nghi, thử nghiệm chính sách trên nhóm dễ quản lý trước khi mở rộng. Hà Nội nếu giữ mốc cấm xe xăng 2026 cần triển khai gói hỗ trợ lớn để khuyến khích người dân đổi sang xe máy điện. 

GS.TS Hoàng Xuân Cơ, Trưởng ban Khoa học Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam cho rằng, phát triển phương tiện giao thông thân thiện môi trường liên quan chặt chẽ đến thói quen và hành vi người dân đô thị. Do đó, cần lộ trình rõ ràng, chính sách cụ thể và giải pháp thực tiễn như: miễn phí thủ tục đăng ký xe điện; triển khai chương trình đổi xe xăng cũ lấy xe điện giá hỗ trợ hợp lý; xây dựng trung tâm xử lý pin; ban hành quy chuẩn an toàn phòng cháy chữa cháy cho sạc xe điện tại chung cư. 

GS.TS Hoàng Xuân Cơ nhấn mạnh, “xanh hóa” giao thông là xu thế không thể đảo ngược nhưng phải được triển khai có trách nhiệm, không gây gián đoạn cuộc sống người dân, đồng thời đảm bảo mục tiêu bảo vệ môi trường. Các giải pháp đề xuất gồm mô hình đổi pin nhanh, tận dụng cây xăng hiện hữu làm điểm sạc, bố trí trạm sạc tại khu công cộng và yêu cầu các dự án mới phải tích hợp trụ sạc ngay từ khâu thiết kế. 

Các chuyên gia cho rằng, quá trình xanh hóa giao thông chỉ bền vững khi hạ tầng đồng bộ, chính sách hỗ trợ hợp lý và có sự đồng thuận từ Nhà nước, doanh nghiệp, người dân. Một lộ trình chuyển đổi giao thông xanh khoa học, dựa trên nghiên cứu thực tế và phản hồi xã hội, sẽ là chìa khóa để Việt Nam tiến tới hệ thống giao thông đô thị bền vững, sạch và an toàn hơn.