Xây dựng Đà Nẵng thành đô thị đáng sống gắn với bảo tồn di sản văn hóa

Đà Nẵng đang bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian đô thị mở rộng. Cùng với mục tiêu xây dựng đô thị hiện đại, thông minh, có sức cạnh tranh quốc tế, thành phố xác định gìn giữ ký ức đô thị, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản là nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững, góp phần tạo dựng bản sắc riêng và kiến tạo môi trường sống nhân văn cho các thế hệ tương lai.

Nhiều thách thức trong phát triển và bảo tồn di sản văn hóa

Theo Kiến trúc sư Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, sau hợp nhất, Đà Nẵng có điều kiện mở rộng và kết nối các không gian văn hóa từ khu vực đô thị trung tâm ven sông Hàn, ven biển đến các vùng sinh thái, làng nghề, khu vực miền núi phía Tây và các di tích lịch sử – cách mạng, tăng cường liên kết giữa khu vực đô thị trung tâm với các vùng ven biển, miền núi, sinh thái, làng nghề và các không gian văn hóa đa dạng, tạo điều kiện thuận lợi để hình thành một không gian văn hóa – di sản đa dạng, liên kết giữa đô thị biển, đô thị lịch sử, vùng sinh thái miền núi và các cộng đồng văn hóa truyền thống. Với vị trí trung tâm vùng Duyên hải miền Trung, kết nối thuận lợi với phố cổ Hội An, Thánh địa Mỹ Sơn và cố đô Huế, hội tụ nhiều lớp trầm tích văn hóa từ Chăm Pa, Đại Việt, đến thời kỳ cận đại và hiện đại như các dấu tích khảo cổ Chăm và nhiều khu vực khác, Đà Nẵng đang trở thành trở thành trung tâm kết nối các chuỗi giá trị di sản văn hóa miền Trung.

Bên cạnh đó, sự đa dạng văn hóa cộng đồng trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa, các sản phẩm du lịch sáng tạo và xây dựng thương hiệu văn hóa địa phương. Điều này tạo nên cấu trúc không gian văn hóa đa dạng, có chiều sâu lịch sử và cảnh quan đặc trưng. Sự liên kết giữa đô thị hiện đại với các giá trị truyền thống giúp hình thành các tuyến du lịch văn hóa, du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng và trải nghiệm bản sắc địa phương theo hướng bền vững.

Đây cũng là cơ hội để tích hợp quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch đô thị, quy hoạch sử dụng đất, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng văn hóa theo hướng đồng bộ hơn, tạo điều kiện thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch di sản, kinh tế ban đêm và các mô hình đô thị sáng tạo, tạo nền tảng quan trọng để xây dựng Đà Nẵng trở thành đô thị hiện đại nhưng giàu bản sắc, có khả năng cạnh tranh cao về du lịch văn hóa, công nghiệp sáng tạo và kinh tế di sản.

Việc mở rộng không gian quản lý sau hợp nhất, tạo điều kiện xây dựng hệ thống quy hoạch cảnh quan và kiến trúc đồng bộ hơn, bảo vệ các trục không gian đặc trưng và phát triển hình ảnh đô thị đặc sắc mang tính nhận diện, đồng thời thúc đẩy nhu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu số về quy hoạch, kiến trúc và di sản văn hóa. Đây là điều kiện thuận lợi để Đà Nẵng phát triển mô hình quản lý đô thị thông minh gắn với bảo tồn di sản. Nếu khai thác tốt các giá trị văn hóa di sản, Đà Nẵng không chỉ là đô thị hiện đại, năng động mà còn có thể định vị xây dựng thương hiệu “thành phố đáng sống có chiều sâu văn hóa”. Đây sẽ là lợi thế cạnh tranh quan trọng trong thu hút đầu tư, du lịch, nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao chất lượng sống đô thị trong dài hạn.

Tuy nhiên, bên cạnh các cơ hội đó cũng đặt ra nhiều khó khăn, thách thức lớn. Đó là nguy cơ mai một bản sắc văn hóa đô thị trong quá trình đô thị hóa nhanh, phát triển du lịch và đầu tư xây dựng quy mô lớn. Nguy cơ thương mại hóa làm mất bản sắc văn hóa địa phương. Thiếu quỹ đất và nguồn lực cho bảo tồn di sản đô thị. Hệ thống chính sách, tiêu chuẩn, quy chuẩn và công cụ quản lý hiện nay vẫn còn khoảng trống trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa di sản gắn với phát triển đô thị hiện đại. Nguồn lực cho công tác bảo tồn di sản còn hạn chế; cơ chế huy động xã hội hóa chưa thực sự hiệu quả, hấp dẫn; sự tham gia của cộng đồng, doanh nghiệp và các tổ chức nghề nghiệp trong quản lý, bảo tồn di sản vẫn chưa được phát huy đầy đủ…

Ông Lê Trí Thanh, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Đà Nẵng cho biết, sau khi hợp nhất, Đà Nẵng định hướng phát triển thành một cực tăng trưởng của cả nước, nhưng vẫn giữ vững bản sắc văn hóa, di sản và lịch sử. Phát triển không chỉ là xây dựng công trình hiện đại, hạ tầng giao thông, công nghiệp, dịch vụ thương mại mà còn phải đi đôi với bảo tồn giá trị di sản, văn hóa bản địa, không gian sống của người dân; giữ gìn môi trường sinh thái, hành lang xanh và không gian công cộng. Đây là một bài toán rất thách thức, đòi hỏi tầm nhìn trong công tác quy hoạch, hoạch định chính sách.

“Cần có các công cụ quản lý nhà nước và chính sách ban hành tương thích để huy động sự tham gia của doanh nghiệp, cá nhân và đặc biệt là cộng đồng nhân dân. Kỳ vọng các chuyên gia, nhà khoa học làm sáng tỏ các giải pháp để giải quyết hài hòa mối quan hệ trên, đáp ứng sự kỳ vọng của lãnh đạo các cấp và nhân dân”, ông Lê Trí Thanh nhấn mạnh.

Phát triển gắn với bảo tồn di sản văn hóa

Kiến trúc sư Vũ Quang Hùng, Trưởng Ban Quản lý Khu công nghệ cao và Các khu công nghiệp Đà Nẵng nhận định: Điều đặc biệt của Đà Nẵng sau hợp nhất là sự hội tụ hiếm có giữa các nguồn lực phát triển hiện đại và hệ giá trị văn hóa – di sản đặc sắc, được tích lũy qua hàng trăm năm lịch sử. Trên cùng một không gian phát triển hiện diện Di sản văn hóa thế giới Hội An, Khu đền tháp Mỹ Sơn, hệ thống làng nghề truyền thống, các thiết chế văn hóa bản địa, không gian văn hóa biển, văn hóa sông nước, văn hóa miền núi cùng các giá trị lịch sử gắn với tiến trình mở cõi và giao thương quốc tế của vùng đất Quảng Nam – Đà Nẵng. Đây không chỉ là những dấu tích của quá khứ mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng để kiến tạo bản sắc và nâng cao năng lực cạnh tranh của đô thị trong tương lai.

Song song đó, thành phố cũng đang bước vào giai đoạn tăng tốc phát triển với hàng loạt không gian động lực mới như Khu thương mại tự do Đà Nẵng, Khu công nghệ cao Đà Nẵng, hệ thống khu công nghiệp thế hệ mới, cảng biển nước sâu Liên Chiểu, trung tâm logistics quốc tế, trung tâm dữ liệu, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và các mô hình kinh tế số. Chưa bao giờ yêu cầu về hạ tầng, không gian phát triển và tốc độ đô thị hóa lại lớn như hiện nay.

Thành phố sau hợp nhất đang sở hữu đồng thời hai nhóm nguồn lực quan trọng, một bên là không gian phát triển mới cho công nghiệp, công nghệ cao, logistics và thương mại tự do; bên kia là hệ thống di sản, cảnh quan, văn hóa và cộng đồng dân cư có chiều sâu lịch sử hiếm có.

Vì vậy, quy hoạch đô thị Đà Nẵng trong giai đoạn mới cần vượt qua cách tiếp cận tách biệt giữa khu bảo tồn và khu phát triển, giữa không gian di sản và không gian công nghiệp, giữa quá khứ và tương lai. Thay vào đó, cần hình thành một cấu trúc phát triển thống nhất, trong đó di sản được xem là nguồn lực nội sinh, còn công nghiệp hóa được định hướng theo các tiêu chí xanh, thông minh, nhân văn và phù hợp với điều kiện địa phương.

“Nếu biết khai thác đúng tiềm năng và kiểm soát tốt quá trình phát triển, Đà Nẵng không chỉ có cơ hội trở thành trung tâm kinh tế quan trọng của miền Trung, mà còn có thể trở thành hình mẫu về đô thị di sản hiện đại của Việt Nam và khu vực. Đó là một đô thị biết phát triển nhanh nhưng không đánh mất chiều sâu; biết hội nhập nhưng không trở nên đồng dạng; biết sử dụng công nghệ để nâng cao chất lượng sống nhưng vẫn tôn trọng ký ức, văn hóa và bản sắc của nơi chốn”, Kiến trúc sư Vũ Quang Hùng nhấn mạnh.

Việc triển khai các nhiệm vụ quy hoạch, quản lý phát triển đô thị và bảo tồn di sản văn hóa tại Đà Nẵng cần được đặt trong tinh thần và định hướng của Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Đối với Đà Nẵng, đòi hỏi công tác quy hoạch kiến trúc đô thị phải chuyển từ tư duy “bảo tồn tĩnh” sang “bảo tồn gắn với phát triển”, từ việc gìn giữ các di sản đơn lẻ sang kiến tạo các không gian văn hóa, cảnh quan và hệ sinh thái di sản có khả năng tái lập giá trị kinh tế, xã hội và văn hóa mới. Các giá trị của văn hóa biển, văn hóa làng nghề, văn hóa cộng đồng, các di tích lịch sử, danh thắng, di sản kiến trúc và không gian văn hóa bản địa cần được tích hợp trở thành một bộ phận hữu cơ trong cấu trúc phát triển đô thị, góp phần hình thành bản sắc riêng của thành phố Đà Nẵng trong kỷ nguyên mới.

“Một đô thị hiện đại không thể chỉ được nhận diện bằng những công trình cao tầng hay hạ tầng kỹ thuật phát triển, mà còn phải được nhận diện bằng chiều sâu văn hóa, bằng sự hài hòa giữa con người – thiên nhiên – di sản và bằng những không gian đô thị giàu tính nhân văn. Đây cũng chính là yêu cầu đặt ra đối với Đà Nẵng trong quá trình hướng tới mục tiêu trở thành đô thị lớn, trung tâm kinh tế – xã hội của miền Trung và khu vực châu Á – Thái Bình Dương”, Kiến trúc sư Trần Ngọc Chính nhấn mạnh.