Xu hướng thanh toán số và thế khó của các ngân hàng trung ương

Giới chức tiền tệ toàn cầu đang tự đặt mình vào một thế khó khi theo đuổi hai mục tiêu hoàn toàn trái ngược. Một mặt, họ nỗ lực "bóp nghẹt" bảng cân đối kế toán để rút bớt lượng tiền khổng lồ đã bơm ra thị trường sau các cuộc khủng hoảng.

Nhưng mặt khác, họ lại đang chạy đua thúc đẩy các hệ thống thanh toán kỹ thuật số và tiền điện tử – một bước đi đòi hỏi nguồn thanh khoản khổng lồ để duy trì.

Nguồn cơn của nghịch lý này bắt nguồn từ sự bùng nổ của điện thoại thông minh và xu hướng thanh toán theo thời gian thực. Theo dữ liệu từ công ty chuyên về thanh toán kỹ thuật số và quản lý giao dịch theo thời gian thực ACI Worldwide, các giao dịch chuyển tiền tức thời hiện chiếm khoảng 26% tổng thanh toán điện tử toàn cầu, tăng vọt từ mức 4% của năm 2016.

Xu hướng này được dẫn dắt bởi các thị trường mới nổi như Ấn Độ (với hệ thống UPI ra mắt năm 2016) và Brazil (hệ thống Pix năm 2020) cho phép chuyển tiền tức thời và gần như miễn phí thông qua mã QR hoặc số điện thoại, trước khi lan rộng nhanh chóng sang các quốc gia phát triển. Liên minh châu Âu (EU) năm 2024 đã ra quy định buộc các ngân hàng cung cấp dịch vụ chuyển tiền thời gian thực giá rẻ.

Đồng thời, hàng loạt giải pháp mới như tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) hay mã hóa tiền gửi ngân hàng thông qua công nghệ sổ cái phân tán (DLT) đang được Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) và Ngân hàng Trung ương Vương quốc Anh (BoE) thử nghiệm mạnh mẽ.

Điểm nghẽn cốt lõi nằm ở chỗ, tất cả những hệ thống thanh toán 24/7 này đều đòi hỏi một vai trò lớn hơn và trực tiếp hơn của dòng tiền từ ngân hàng trung ương. Trước đây, thanh toán bán lẻ dựa vào các mạng lưới bù trừ chậm chạp như Visa hay Mastercard.

Nhưng với các hệ thống mới, người dân có thể giữ tiền gửi trực tiếp trong ví kỹ thuật số, hoặc yêu cầu các giao dịch siêu nhỏ phải được thanh toán ngay lập tức dưới dạng dự trữ của ngân hàng trung ương. Nếu không có nguồn thanh khoản dồi dào, các ngân hàng thương mại sẽ đối mặt với rủi ro thâm hụt khổng lồ ngoài giờ hành chính.

Ấn Độ là minh chứng rõ nét nhất cho bài toán thanh khoản này. Sau khi hệ thống thanh toán tức thời UPI chiếm lĩnh hơn 80% giao dịch phi giấy tờ, Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ (RBI, ngân hàng trung ương) đã buộc phải mở cửa hệ thống thanh toán tổng tức thời (RTGS) 24/7 vào năm 2020.

Hệ quả tất yếu là khối lượng giao dịch liên ngân hàng hàng tháng bằng tiền của ngân hàng trung ương đã vọt từ 13.000 tỷ rupee (khoảng 137 tỷ USD) lên 18.000 tỷ rupee.

Áp lực tương tự cũng đang đè nặng lên các nền kinh tế phương Tây, khiến nỗ lực thu hẹp bảng cân đối kế toán của họ liên tục vấp ngã. Tại Mỹ, tân Chủ tịch Cục Dự trữ liên bang (Fed) Kevin Warsh đã nhiều lần kêu gọi đẩy nhanh việc rút bớt tiền khỏi hệ thống.

Tuy nhiên, khi tổng tài sản của Fed giảm xuống 6.500 tỷ USD vào cuối năm ngoái, lãi suất vay ngắn hạn đã tăng vọt. Cú sốc này buộc giới chức Fed phải can thiệp bơm tiền trở lại, đẩy quy mô tài sản lên mức 6.700 tỷ USD như hiện tại.

Nguy cơ thâm hụt thanh khoản tại nền kinh tế lớn nhất thế giới càng rõ rệt hơn khi Đạo luật GENIUS quản lý đồng stablecoin (đồng tiền điện tử được neo giá trị theo một loại tài sản ổn định như USD hay vàng) được thông qua vào năm ngoái. Động thái này có thể hút cạn cơ sở tiền gửi bán lẻ của các ngân hàng thương mại và làm tăng nhu cầu dự trữ phòng ngừa tại Fed.

Bức tranh tương tự cũng diễn ra tại châu Âu. ECB đang duy trì quy mô tài sản quanh mức 6.100 tỷ euro (khoảng 7.068 tỷ USD) nhưng vẫn muốn hút bớt thanh khoản dư thừa. Trong khi đó, BoE đang tích cực bán tháo trái phiếu. Trớ trêu thay, cả hai cơ quan này lại đang rất mặn mà với các công nghệ cho phép chuyển tiền tức thời – một động thái chắc chắn sẽ làm tăng nhu cầu nắm giữ tiền của ngân hàng trung ương.

Dĩ nhiên, giới chức quản lý nhận thức rất rõ nguy cơ cạn kiệt thanh khoản này và đang tìm cách hạn chế. ECB đề xuất áp hạn mức 3.000 euro cho các tài khoản "euro kỹ thuật số" không tính lãi để ngăn dòng tiền dịch chuyển ồ ạt.

Bên cạnh đó, việc áp dụng công nghệ bù trừ thông minh có thể giúp giảm 20-30% nhu cầu thanh khoản, như đã chứng minh tại Anh, Canada và Hàn Quốc. Đáng tiếc là hệ thống của Mỹ lại đang đi sau thời đại khi chưa áp dụng cơ chế này.

Thực tế cho thấy, để đáp ứng nhu cầu thanh toán ngày càng hiện đại của nền kinh tế, các ngân hàng trung ương buộc phải đóng vai trò chủ động hơn và duy trì một bảng cân đối kế toán quy mô lớn. Giữa bối cảnh đó, nỗi ám ảnh của giới chức tiền tệ về việc phải "bóp nghẹt" nguồn cung tiền đang ngày càng trở nên mâu thuẫn và phi thực tế.