Ấn Độ: Hướng đi nào cho khu ổ chuột Dharavi?

Dharavi - Một trong những khu ổ chuột lớn nhất châu Á. Ảnh: Reuters

Tại Dharavi, “cơ ngơi” tái chế nhựa phế liệu của ông Malik Abdullah (52 tuổi) đã sống sót qua hỏa hoạn, sập nhà và thế giới tội phạm ngầm trong nhiều thập kỷ. Và giờ đây, nguồn thu nhập chính của gia đình ông đang bị đe dọa bởi các dự án quy hoạch phát triển khu vực này. 

Trong suốt 35 năm, ông Abdullah đã điều hành công việc nghiền hộp và bình nhựa phế liệu thành hạt nhỏ rồi bán lại cho các nhà máy tái chế, vốn được thừa hưởng từ cha mình. Hàng nghìn hộ kinh doanh nhỏ giống như của ông Abdullah đang phát triển mạnh ở Dharavi, tạo ra một khu vực kinh tế phi chính thức với doanh thu hàng năm đạt 1 tỷ USD.

Ngày nay, kế hoạch thay thế các phân xưởng xiêu vẹo và nhà cửa đổ nát bằng những tòa nhà văn phòng - căn hộ cao tầng đe dọa sự tồn tại của các hộ kinh doanh, hiện đang tạo việc làm cho hàng nghìn lao động trong số một triệu người định cư ở đây.

Trong suốt hai thập kỷ qua, các nhà quản lý đã nhiều lần tìm cách đổi mới Dharavi, tuy nhiên, các đề án quy hoạch khu vực rộng hơn 240 hécta này đã vấp phải sự phản đối quyết liệt từ phía cư dân, do cho rằng giới chức thành phố không xem xét lợi ích của họ.

Mumbai, trung tâm tài chính của Ấn Độ, là một trong những thành phố có giá bất động sản cao nhất thế giới. Sự tương phản giữa người giàu và người nghèo ở đây khá rõ rệt, với khoảng 60% dân số của thành phố - tức là hơn 18 triệu người - sống ở các khu ổ chuột.

Trong đó, Dharavi luôn là địa điểm thu hút dân di cư từ khắp Ấn Độ. Nhiều người đã sống ở đó suốt nhiều thập kỷ, trong những căn phòng xập xệ và khu nhà ở thấp bé chìm giữa các tòa nhà chọc trời và khách sạn sang trọng nằm rải rác trong thành phố. 

Giữa những con hẻm chật hẹp của Dharavi, trên các đường cống lộ thiên và dưới tán của dây cáp điện, những người di cư đến đây để tìm cơ hội kiếm kế sinh nhai tốt hơn đã tạo ra một cộng đồng với các trường học, chùa chiền, nhà thờ Hồi giáo, nhà hàng, tiệm may và cửa hàng điện thoại di động.

Ở đây cũng có hàng chục nghìn người lao động đủ các ngành nghề như làm gốm, thuộc da, dệt, sản xuất xà phòng, và nhất là ngành công nghiệp tái chế phế liệu khổng lồ. Hầu hết các chỗ ở cũng đồng thời là nơi làm việc. Tiếng vo vo của các máy may, tiếng vang rền của kim loại và mùi cay nồng của gia vị hòa lẫn với những lời cầu nguyện và mùi hôi thối của rác thải.

Theo nhà kinh tế học kiêm nhà văn Sanjeev Sanyal, nhiều người nghĩ rằng các khu ổ chuột luôn là nơi đầy “tuyệt vọng” như mô tả trong phim ảnh, ví dụ như “Slumdog Millionaire” (được dịch là Triệu phú Khu Ổ chuột) - bộ phim đoạt giải Oscar phơi bày những mặt tối của Dharavi.

"Nếu bỏ qua những đường cống lộ thiên và các tấm nhựa, người ta sẽ thấy rằng khu ổ chuột là những hệ sinh thái với rất nhiều hoạt động đang diễn ra… Xây dựng những khu nhà ở dành cho người thu nhập thấp sẽ không phải là biện pháp hiệu quả trừ khi giới chức cũng cho phép cả các hoạt động kinh tế và xã hội lộn xộn vốn đang phát triển mạnh mẽ trong khu ổ chuột", ông Sanyal nhận xét.

Từng là một ngôi làng đánh cá nhỏ, Dharavi nổi tiếng là lãnh địa của tội phạm trong những năm 1970-1980. Sau một cuộc đàn áp quy mô lớn, tình hình an ninh ở đây trở nên ổn định hơn, và Dharavi bắt đầu xuất hiện trong các bộ phim, dự án nghệ thuật và một nghiên cứu của trường Harvard Business School (thuộc Đại học Harvard).

Nằm trên hai tuyến đường sắt ngoại ô và ở khá gần sân bay Mumbai, Dharavi cũng nơi tỏa ra sức hút đối với các nhà đầu tư.

Mới đây, các quan chức chính quyền thành phố đã xây dựng một đề án, theo đó doanh nghiệp tư nhân sẽ giải phóng mặt bằng và xây dựng các chung cư cao tầng, trong đó mỗi gia đình đủ điều kiện sẽ được cấp một căn hộ miễn phí với diện tích 225 foot vuông (21 m2). Nhà đầu tư được quyền xây dựng không gian thương mại để cho thuê.

Hàng chục tòa nhà tương tự đã được xây dựng trong nhiều năm qua, và đều đã xuống cấp do không được sửa chữa và nâng cấp. Điều mà các công trình này cũng không có chính là nơi làm việc. Các phòng ở chật hẹp hoàn toàn phù hợp với hoạt động của hộ kinh doanh, khi họ sinh hoạt và ngủ nghỉ ở ngay trong không gian làm việc của mình, người lao động tràn vào các con hẻm, và vật liệu chồng đống ngay bên ngoài và trên các sân thượng.

Giới chức thành phố đã đệ trình một kế hoạch tái phát triển Dharavi trị giá 250 tỷ rupee (3,7 tỷ USD) lên chính quyền bang Maharashtra phê duyệt sau khi đề án trước đó không thu hút được nhà thầu.

Ông Debashish Chakrabarty, người đứng đầu Cơ quan Tái thiết Dharavi, cho biết dự án mới, dựa trên quan hệ đối tác công-tư (PPP), có khu vực kinh doanh rộng rãi, song chỉ dành cho những hộ có hoạt động kinh doanh "chính thức, hợp pháp".

Theo ông Chakrabarty, tất cả các hộ kinh doanh được cấp phép sẽ có khu vực riêng theo kế hoạch, với các điều kiện tốt hơn và sạch sẽ hơn. Còn những người tham gia vào hoạt động kinh doanh phi chính thức có thể đăng ký giấy phép thương mại, và họ cũng sẽ được cấp chỗ để tiếp tục kinh doanh.

Theo nhận định của ông Rahul Srivastava, người sáng lập của Viện Urbanology ở Mumbai, thách thức lớn nhất đặt ra ở đây là định nghĩa nghề gì là hợp pháp và được phép kinh doanh, điều này không chỉ nhằm công nhận các hoạt động kinh doanh ở Dharavi, mà cũng để xác định số phận Dharavi.

Ông Srivastava cho rằng lực cản lớn nhất đối với nỗ lực quy hoạch các khu định cư này là quan niệm cho rằng những người ở đây là người định cư bất hợp pháp chỉ bởi vì người dân không sở hữu khu đất mà họ đang sống, mặc dù có khu định cư đã là “ngôi nhà” của những người di cư thế hệ thứ năm.

Một số nhà hoạt động cho rằng các dự án xây dựng “thành phố thông minh” trên khắp Ấn Độ sẽ buộc hàng chục nghìn người rời khỏi những ngôi nhà “ổ chuột” của họ trong bối cảnh các nhà quy hoạch đô thị muốn tô đẹp khu vực trung tâm và xây dựng các tuyến tàu điện ngầm.

Một vài nhà quan sát nhận xét: Trừ khi cơ quan chức năng cung cấp cho cư dân Dharavi nhiều quyền lực hơn và công nhận vai trò quan trọng của các hộ kinh doanh tại đây, nếu không bất kỳ kế hoạch tái thiết khu vực này đều sẽ thất bại. 

Chủ tịch Liên đoàn người định cư ở khu ổ chuột toàn quốc, ông Jockin Arputham, khẳng định Dharavi là một khu vực kinh tế có sự đóng góp của người dân.“Đây là một cộng đồng sinh sống, chứ không phải một khu ổ chuột”, ông Arputham nói./.