Chặn thuốc lá lậu, bảo vệ nguồn thu ngân sách

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Vĩnh Nguơn (Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh An Giang) kiểm tra phương tiện của người dân khu vực giáp ranh biên giới Campuchia. Ảnh: Văn Sĩ - TTXVN

Dọc tuyến biên giới Tây Nam giáp Campuchia, hoạt động buôn lậu thuốc lá tiếp tục diễn biến phức tạp với nhiều phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi. Bên cạnh việc vận chuyển qua đường mòn, lối mở và đường thủy, các đối tượng còn lợi dụng mạng xã hội, dịch vụ giao hàng để phân phối thuốc lá nhập lậu, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Thực tế này đặt ra yêu cầu tăng cường kiểm soát trên tuyến biên giới, đồng thời tháo gỡ những bất cập pháp lý và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các lực lượng chức năng.

Tây Ninh, Đồng Tháp và An Giang là những địa bàn có đường biên giới tiếp giáp Campuchia, với hệ thống cửa khẩu và nhiều đường mòn, lối mở. Các đối tượng thường tập kết thuốc lá tại khu vực sát biên giới, bố trí người cảnh giới rồi lợi dụng đêm tối, thời tiết xấu hoặc thời điểm lực lượng chức năng sơ hở để vận chuyển hàng qua biên giới, sau đó thuốc lá lậu được đưa lên xe mô tô đã cải tạo, chạy tốc độ cao nhằm né tránh sự truy đuổi.

Thượng tá Nguyễn Thanh Hiền, Phó trưởng Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, môi trường, Công an tỉnh Tây Ninh. Ảnh: Minh Phú – TTXVN

Thượng tá Nguyễn Thanh Hiền, Phó trưởng Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, môi trường, Công an tỉnh Tây Ninh, cho biết các đối tượng thường ngụy trang hàng lậu trong những mặt hàng tiêu dùng hợp pháp, khi bị truy đuổi chúng có thể bỏ lại phương tiện, tìm cách tẩu thoát hoặc chống trả lực lượng chức năng.

Theo Đại tá Trương Công Số, Trưởng Phòng nghiệp vụ, Bộ đội Biên phòng tỉnh Tây Ninh, các lực lượng tuyến đầu thường xuyên đối mặt với những đường dây hoạt động khép kín, sử dụng phương tiện tốc độ cao để vận chuyển hàng qua cửa khẩu và các đường mòn, lối mở.

Trong 9 tháng năm 2026, Công an tỉnh Tây Ninh phát hiện, bắt giữ 78 vụ liên quan đến thuốc lá nhập lậu, thu giữ hơn 302.002 bao thuốc lá ngoại, khởi tố 32 vụ án với 50 bị can, lực lượng chức năng cũng phát hiện, triệt phá vụ sản xuất 7.000 gói thuốc lá giả nhãn hiệu 555 và Caraven.

Đại tá Trương Công Số, Trưởng Phòng nghiệp vụ, Bộ đội Biên phòng tỉnh Tây Ninh. Ảnh: Minh Phú – TTXVN

Khi hoạt động vận chuyển qua đường bộ và đường thủy bị tăng cường kiểm soát, các đối tượng có xu hướng chuyển sang sử dụng không gian mạng để giao dịch, phân phối hàng hóa. Các hội nhóm kín trên Zalo, Facebook, Telegram kết hợp với dịch vụ giao hàng nhanh tạo điều kiện đưa thuốc lá lậu đến người tiêu dùng ở nhiều địa bàn. Đáng lo ngại, nguy cơ thuốc lá điện tử bị pha trộn chất ma túy để bán cho giới trẻ, trong đó có học sinh, sinh viên, đặt ra yêu cầu tăng cường kiểm tra, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm.

Bên cạnh khó khăn trong kiểm soát địa bàn, công tác đấu tranh với buôn lậu thuốc lá còn gặp vướng mắc liên quan đến căn cứ pháp lý và chế tài xử lý.

Thạc sĩ, luật sư Hà Trọng Đại, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, cho rằng có sự chưa thống nhất giữa một số quy định pháp luật liên quan đến xử lý thuốc lá điếu nhập lậu. Ngày 27/12/2024, Chính phủ ban hành Nghị định số 173/2024/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/2/2025, bãi bỏ các danh mục hàng hóa cấm kinh doanh trước đó. Trong khi đó, Điều 190, Điều 191 Bộ luật Hình sự và Điều 8 Nghị định số 98/2020/NĐ-CP vẫn quy định việc xử lý hành vi buôn bán, vận chuyển thuốc lá nhập lậu theo cơ chế đối với hàng cấm.

Theo ông Đại, dù Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Công văn số 01/TANDTC-PC ngày 5/1/2026 hướng dẫn nghiệp vụ về xử lý hình sự đối với thuốc lá nhập lậu, việc bảo đảm tính thống nhất giữa các quy định vẫn cần được quan tâm, nhất là trong xử lý vi phạm hành chính và chuyển hồ sơ giữa các cơ quan chức năng.

Một vấn đề khác là khoảng cách giữa mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu quy mô nhỏ và chế tài hình sự, theo phân tích của luật sư Hà Trọng Đại, nếu lợi nhuận thu được từ buôn lậu cao hơn nhiều so với mức phạt có thể phải chịu, chế tài hành chính sẽ khó phát huy đầy đủ tác dụng răn đe.

Việc chia nhỏ hàng hóa, thuê người dân khu vực biên giới vận chuyển cũng khiến quá trình xác định trách nhiệm của các đối tượng cầm đầu trở nên khó khăn. Nếu chỉ căn cứ vào số lượng tang vật thu giữ tại thời điểm bắt giữ mà chưa làm rõ người tổ chức, nguồn vốn, người hưởng lợi và chuỗi giao dịch liên quan, việc xử lý có thể chưa phản ánh đầy đủ quy mô, tính chất của đường dây buôn lậu.

Tác động của thuốc lá nhập lậu không chỉ dừng ở vấn đề an ninh, trật tự mà còn ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp và nguồn thu ngân sách nhà nước.

Ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam. Ảnh: Minh Phú – TTXVN

Theo ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, Thành viên Hội đồng thành viên Tổng công ty Thuốc lá Việt Nam, thuốc lá nhập lậu gây thất thu khoảng 6.000 tỷ đồng thuế tiêu thụ đặc biệt mỗi năm, đồng thời làm gia tăng dòng ngoại tệ chảy ra nước ngoài.

Trong bối cảnh chính sách thuế thuốc lá dự kiến được điều chỉnh theo lộ trình, yêu cầu kiểm soát nguồn cung bất hợp pháp càng trở nên cấp thiết. Theo lộ trình được nêu trong tài liệu, từ năm 2027, thuế thuốc lá dự kiến tăng thêm 2.000 đồng/bao mỗi năm, đến năm 2031 tăng thêm tổng cộng 10.000 đồng/bao, bên cạnh mức thuế suất tỷ lệ hiện hành là 75%.

Việc điều chỉnh thuế nhằm góp phần hạn chế tiêu dùng thuốc lá và bảo vệ sức khỏe cộng đồng, tuy nhiên nếu không kiểm soát hiệu quả thuốc lá nhập lậu, chênh lệch giá giữa sản phẩm hợp pháp và hàng lậu có thể khuyến khích một bộ phận người tiêu dùng chuyển sang sản phẩm không chịu sự quản lý, kiểm soát đầy đủ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến mục tiêu chính sách y tế mà còn gây bất lợi cho doanh nghiệp tuân thủ pháp luật và làm giảm nguồn thu ngân sách.

Ông Nguyễn Chí Nhân cho rằng việc giảm tiêu dùng thuốc lá cần đi đôi với kiểm soát nguồn cung bất hợp pháp, tránh để người tiêu dùng chuyển từ sản phẩm hợp pháp sang thuốc lá nhập lậu.

Trước tình hình trên, ngày 9/6/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 25/CT-TTg về tăng cường công tác chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới, thay thế Chỉ thị số 30/CT-TTg trước đây. Tại Tây Ninh, Kế hoạch số 3375/KH-UBND ngày 16/7/2026 của UBND tỉnh cùng hoạt động của Ban Chỉ đạo 389 tại các địa phương được triển khai nhằm tăng cường công tác phòng, chống buôn lậu.

Các đối tượng buôn bán, tàng trữ 876 cây thuốc lá nhập lậu. Ảnh: TTXVN phát

Để nâng cao hiệu quả thực thi, các ý kiến chuyên gia và lực lượng chức năng đề xuất sớm rà soát, hoàn thiện quy định pháp luật, bảo đảm thống nhất giữa các văn bản về quản lý thương mại, xử phạt hành chính và xử lý hình sự đối với thuốc lá nhập lậu. Việc xác định rõ căn cứ pháp lý sẽ giúp các lực lượng thực thi thuận lợi hơn trong phát hiện, xử lý vi phạm và phối hợp chuyển giao hồ sơ.

Cùng với đó, cần tăng cường kiểm soát ngay từ khu vực biên giới, kịp thời phát hiện, thu giữ hàng hóa và điều tra các đường dây tổ chức buôn lậu. Việc mở rộng điều tra để làm rõ vai trò của người cầm đầu, tổ chức vận chuyển và tiêu thụ hàng hóa cần được chú trọng, thay vì chỉ tập trung vào số lượng tang vật tại thời điểm bắt giữ.

Các chuyên gia cũng kiến nghị có chính sách phát triển kinh tế, tạo sinh kế ổn định cho người dân khu vực biên giới, hạn chế nguy cơ bị các đối tượng buôn lậu lôi kéo tham gia vận chuyển hàng trái phép. Cơ chế phối hợp, động viên và khen thưởng lực lượng trực tiếp đấu tranh cũng cần được quan tâm để nâng cao hiệu quả thực thi nhiệm vụ.

Cuộc chiến chống buôn lậu thuốc lá đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa kiểm soát biên giới, hoàn thiện pháp luật, xử lý nghiêm các đường dây vi phạm và nâng cao nhận thức cộng đồng. Khi các giải pháp được triển khai nhất quán, công tác phòng, chống buôn lậu mới có thể góp phần bảo vệ trật tự thị trường, nguồn thu ngân sách và sức khỏe người dân.