Berlin-Brandenburg: Phát triển đô thị gắn với bảo tồn rừng và không gian xanh

Quy hoạch dài hạn, ưu tiên phát triển từ bên trong đô thị và liên kết các vùng sinh thái là những kinh nghiệm đáng chú ý của Đức trong nỗ lực đáp ứng nhu cầu nhà ở, hạ tầng mà vẫn gìn giữ cảnh quan tự nhiên. Tại Berlin và bang Brandenburg lân cận, bảo vệ rừng không chỉ là nhiệm vụ của ngành lâm nghiệp, mà còn được đặt trong hệ thống quy hoạch không gian, quản lý đất đai và phát triển đô thị vùng.

Trong bối cảnh nhiều thành phố phải mở rộng để đáp ứng nhu cầu nhà ở, việc hạn chế đô thị hóa lấn vào rừng, đất nông nghiệp và các khu vực sinh thái trở thành thách thức lớn. Berlin, thủ đô của Đức, cùng bang Brandenburg bao quanh thủ đô là một điển hình đáng chú ý về phát triển đô thị được định hướng trong một khuôn khổ quy hoạch liên bang, bang và vùng, đồng thời chú trọng duy trì các không gian xanh có chức năng sinh thái và xã hội.

Theo Cơ quan Thống kê Berlin-Brandenburg, năm 2024, diện tích đất được thống kê thuộc loại hình rừng trong phạm vi lãnh thổ Berlin là 15.782 ha, trong khi con số tương ứng tại Brandenburg lên tới 1.041.874 ha. Hai địa bàn có đặc điểm khác biệt: Berlin là đô thị mật độ cao, còn Brandenburg có không gian nông thôn và tự nhiên rộng lớn. Sự tương phản này khiến việc phối hợp quy hoạch giữa hai bang trở thành yếu tố quan trọng đối với sự phát triển bền vững của toàn vùng thủ đô.

*Quy hoạch vùng với tầm nhìn xa

Một trong những kinh nghiệm đáng chú ý của Berlin-Brandenburg là xây dựng khuôn khổ quy hoạch chung cho toàn vùng thay vì chỉ giải quyết nhu cầu phát triển trong ranh giới hành chính từng địa phương.

Kế hoạch phát triển vùng thủ đô Berlin-Brandenburg, gọi tắt là LEP HR, có hiệu lực từ ngày 1/7/2019. Văn bản xác định định hướng phát triển không gian, các khu vực ưu tiên bố trí dân cư, mạng lưới đô thị trung tâm và những không gian mở cần được bảo vệ. Theo Cơ quan Quy hoạch chung Berlin-Brandenburg, mục tiêu là duy trì và phát triển các không gian mở với nhiều chức năng, đồng thời hình thành mạng lưới liên kết những khu vực có giá trị sinh thái cao để hạn chế nguy cơ bị chiếm dụng hoặc chia cắt bởi các công trình quy mô lớn.

Điểm đáng chú ý là quy hoạch không chỉ xác định nơi nào có thể xây dựng, mà còn đặt ra yêu cầu bảo vệ không gian tự nhiên trong tất cả các quyết định có tác động đáng kể đến sử dụng đất. Các khu vực thuộc mạng lưới không gian mở được xem xét trong mối quan hệ với chức năng sinh thái, cảnh quan, sản xuất nông nghiệp và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Kế hoạch cũng định hướng phát triển nhà ở và hạ tầng theo các trục giao thông, gắn với hệ thống đô thị trung tâm. Cách tiếp cận này tạo điều kiện tập trung đầu tư vào những khu vực có khả năng kết nối tốt, thay vì để các khu dân cư mới phân tán thiếu kiểm soát vào vùng nông thôn và tự nhiên.

*Ưu tiên phát triển bên trong đô thị

Ở cấp thành phố, Berlin chú trọng khai thác các tiềm năng phát triển trong khu vực đã đô thị hóa, đồng thời nâng cao chất lượng những không gian hiện hữu. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa trực tiếp đối với việc hạn chế áp lực xây dựng lên các cánh rừng và vùng cảnh quan ngoại vi.

Theo thông tin từ chính quyền Berlin, Quy hoạch sử dụng đất tổng thể (Flächennutzungsplan – FNP) xác định những khu vực phù hợp để phát triển nhà ở, thương mại, dịch vụ và các trung tâm đô thị, đồng thời chỉ rõ những không gian mở cần được duy trì lâu dài. Các nguyên tắc quy hoạch bao gồm tăng cường phát triển đô thị từ bên trong, cải thiện và sử dụng hiệu quả các khu vực đã xây dựng, duy trì cơ cấu sử dụng đất cân đối, bảo vệ không gian xanh và thúc đẩy giao thông công cộng.

Một công cụ bổ trợ là Planwerk Innere Stadt, định hướng phát triển khu vực nội đô, nhấn mạnh việc tăng mật độ xây dựng có kiểm soát và khai thác các tiềm năng phát triển còn lại trong thành phố, đi đôi với nâng cao chất lượng không gian công cộng, cải thiện các khu vực xanh và tăng cường liên kết giữa những không gian mở.

Về nguyên tắc, cách làm này giúp giảm nhu cầu mở rộng đô thị theo chiều ngang. Những khu đất phù hợp trong khu vực đã phát triển có thể được xem xét cho nhà ở hoặc các chức năng đô thị mới, trong khi rừng và những khu vực có giá trị sinh thái được bảo vệ tốt hơn trước áp lực chuyển đổi mục đích sử dụng đất.

Tuy nhiên, tăng mật độ không đồng nghĩa với xây dựng bằng mọi giá. Hiệu quả của phương pháp này phụ thuộc vào việc đánh giá khả năng đáp ứng của hạ tầng, bảo đảm chất lượng sống và duy trì đủ diện tích cây xanh, không gian công cộng cho người dân.

*Bảo vệ rừng bằng cơ chế pháp lý và yêu cầu bù đắp

Tại Berlin, rừng được nhìn nhận như một bộ phận thiết yếu của hạ tầng sinh thái đô thị. Rừng góp phần điều hòa nhiệt độ, bảo vệ nguồn nước, duy trì đa dạng sinh học, cải thiện chất lượng không khí và tạo không gian nghỉ ngơi cho người dân.

Theo cơ quan quản lý rừng Berlin (Berliner Forsten), diện tích rừng do thành phố sở hữu và quản lý hiện vào khoảng 29.000 ha; gần 40% diện tích rừng thuộc sở hữu Berlin nằm trên địa bàn bang Brandenburg.

Một nguyên tắc quan trọng là không thể tùy ý chuyển đổi đất rừng sang mục đích xây dựng. Theo Luật Rừng bang Berlin, việc chuyển đổi rừng sang loại hình sử dụng đất khác phải được cơ quan có thẩm quyền cấp phép. Cơ quan quản lý phải cân nhắc lợi ích của dự án với yêu cầu bảo tồn rừng trước khi quyết định.

Berlin còn xây dựng hướng dẫn chuyên môn về chuyển đổi và bù đắp diện tích rừng. Khi dự án xây dựng tác động đến rừng và đồng thời gây tổn hại đến thiên nhiên, cảnh quan, các yêu cầu bù đắp theo pháp luật lâm nghiệp và pháp luật bảo tồn thiên nhiên đều phải được xem xét. Điều này giúp đánh giá tác động của dự án trên nhiều phương diện, thay vì chỉ tính diện tích cây bị chặt hạ.

Tại Brandenburg, nguyên tắc bảo tồn rừng cũng được quy định trong Luật Rừng của bang. Theo cơ quan lâm nghiệp Brandenburg, việc chuyển đổi rừng sang mục đích khác phải được cấp phép trước. Những tác động bất lợi đến chức năng bảo vệ và nghỉ dưỡng của rừng phải được bù đắp; biện pháp thường được áp dụng là trồng rừng mới trên diện tích tương đương ở những khu đất phù hợp, kết hợp các biện pháp bảo vệ hoặc cải thiện rừng. Nếu không thể bù đắp đầy đủ bằng biện pháp thực tế, chủ thể gây tác động phải thực hiện nghĩa vụ đóng góp tài chính theo quy định.

Các cơ chế này không có nghĩa mọi dự án đều bị cấm xây dựng trên đất rừng. Thay vào đó, việc chuyển đổi phải trải qua quy trình pháp lý, đánh giá lợi ích và thực hiện nghĩa vụ bù đắp. Kinh nghiệm đáng chú ý là bảo vệ rừng được đưa vào quy trình quyết định đầu tư ngay từ đầu, thay vì chỉ xử lý hậu quả sau khi công trình hoàn thành.

*Từ bảo vệ diện tích đến nâng cao chất lượng rừng

Giữ nguyên diện tích rừng là điều kiện quan trọng nhưng chưa đủ. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, chất lượng hệ sinh thái và khả năng phục hồi của rừng ngày càng có ý nghĩa lớn đối với các đô thị.

Berlin đã triển khai chương trình phát triển rừng hỗn giao (Mischwaldprogramm), nhằm chuyển đổi những khu rừng thông đơn tầng thành các khu rừng hỗn giao có nhiều loài cây và nhiều tầng tán hơn. Phương pháp này ưu tiên quá trình tái sinh tự nhiên, đồng thời bổ sung cây non bản địa khi điều kiện không cho phép rừng tự phục hồi đầy đủ.

Theo Berliner Forsten, trong giai đoạn 2012–2023, chương trình tạo mới khoảng 100 ha diện tích rừng hỗn giao mỗi năm, với khoảng 300.000–500.000 cây non bản địa được trồng hằng năm. Các loài được lựa chọn gồm sồi, dẻ gai, trăn, đoan và du. Từ năm 2024, cơ quan quản lý tiến hành đánh giá chương trình và các phương pháp chuyển đổi cơ cấu rừng.

Cách tiếp cận này cho thấy chính sách bảo tồn không chỉ dừng ở việc ngăn chặn chặt phá, mà còn hướng tới xây dựng hệ sinh thái có khả năng chống chịu tốt hơn trước hạn hán, bão và sâu bệnh. Rừng hỗn giao có thể góp phần nâng cao tính đa dạng sinh học, duy trì chức năng giữ nước và tăng khả năng thích ứng với những biến động của khí hậu.

*Kết nối không gian xanh và bảo đảm quyền tiếp cận của người dân

Một đặc điểm khác của quy hoạch Berlin là kết hợp bảo tồn thiên nhiên với nhu cầu nghỉ ngơi và sinh hoạt hằng ngày. Chương trình cảnh quan của thành phố (Landschaftsprogramm – LaPro) bổ trợ cho quy hoạch sử dụng đất, tập trung vào bảo vệ đất, nước, không khí, khí hậu, đa dạng sinh học và cảnh quan.

Chương trình gồm các nội dung về bảo vệ môi trường tự nhiên, bảo tồn sinh cảnh và loài, gìn giữ cảnh quan, phát triển không gian nghỉ dưỡng và sử dụng không gian mở. Thành phố cũng xác định các khu vực ưu tiên để thực hiện biện pháp bù đắp tổn hại môi trường trong những trường hợp không thể khắc phục ngay tại nơi phát sinh tác động.

Cách tiếp cận này có hai ý nghĩa. Thứ nhất, các công viên, hành lang xanh và vùng rừng không chỉ được coi là phần đất còn lại sau khi bố trí công trình, mà là thành phần của cấu trúc đô thị. Thứ hai, khả năng tiếp cận không gian xanh của cư dân được xem là một yếu tố của chất lượng sống, bên cạnh nhà ở, giao thông và dịch vụ công.

Trong một đô thị đông dân, nếu các không gian xanh bị chia cắt bởi công trình và hạ tầng, giá trị sinh thái của chúng có thể suy giảm ngay cả khi tổng diện tích cây xanh chưa giảm đáng kể. Vì vậy, duy trì sự liên kết giữa các khu vực tự nhiên cũng quan trọng không kém việc bảo vệ từng khu đất riêng lẻ.

*Những bài học từ thực tiễn

Kinh nghiệm Berlin-Brandenburg cũng cho thấy quy hoạch và quy định pháp luật không tự động giải quyết được mọi mâu thuẫn giữa phát triển và bảo tồn.

Theo báo cáo của Cơ quan Thống kê Berlin-Brandenburg về xu hướng phát triển không gian, trong giai đoạn 2018–2022, tổng diện tích các loại hình không gian mở tại Brandenburg giảm khoảng 8.100 ha; tại Berlin, mức giảm tương ứng khoảng 90 ha. Tỷ lệ biến động tương đối ở cả hai địa bàn là khoảng -0,3%. Các số liệu này phản ánh biến động của nhóm không gian mở, không đồng nghĩa toàn bộ diện tích giảm đều là rừng bị mất.

Bên cạnh áp lực đất đai, rừng còn chịu tác động của biến đổi khí hậu. Báo cáo hiện trạng rừng năm 2025 của Berlin và Brandenburg cho biết tình trạng sức khỏe cây rừng tại Berlin tiếp tục xấu đi; 46% diện tích rừng của thành phố có cây bị tổn thương rõ rệt, tăng 9 điểm phần trăm so với năm 2024. Cơ quan chuyên môn xác định mùa Xuân khô hạn và tình trạng đất thiếu nước kéo dài từ năm 2018 là những nguyên nhân chính.

Những dữ liệu này nhấn mạnh rằng bảo tồn rừng phải được thực hiện đồng thời trên nhiều phương diện: Kiểm soát chuyển đổi đất, phục hồi hệ sinh thái, bảo vệ nguồn nước và thích ứng với biến đổi khí hậu. Việc trồng cây mới cũng không thể ngay lập tức thay thế đầy đủ các chức năng của một khu rừng lâu năm.

Từ thực tiễn Berlin-Brandenburg, có thể rút ra một số kinh nghiệm: Quy hoạch phát triển đô thị cần được đặt trong tầm nhìn vùng; ưu tiên sử dụng hiệu quả đất đã đô thị hóa trước khi mở rộng ra vùng tự nhiên; xác định rõ các hành lang xanh và khu vực cần bảo vệ; quy định chặt chẽ việc chuyển đổi đất rừng và nghĩa vụ bù đắp; đồng thời đầu tư lâu dài cho chất lượng rừng, nguồn nước và khả năng chống chịu khí hậu.

Điều cốt lõi không phải là ngừng phát triển đô thị, mà là xác định rõ nơi nào cần phát triển, nơi nào cần bảo tồn và cách tổ chức hai mục tiêu này trong một hệ thống quy hoạch thống nhất. Berlin-Brandenburg cho thấy bảo vệ cảnh quan và rừng sẽ có cơ sở vững chắc hơn khi được coi là một phần của hạ tầng thiết yếu và chất lượng sống đô thị, chứ không chỉ là nhiệm vụ môi trường riêng lẻ.