Chiến lược an ninh lương thực trong bối cảnh xung đột - Bài 1: Áp lực đổi mới tư duy

Thế giới một lần nữa đối mặt với nguy cơ mất an ninh lương thực khi xung đột tại Trung Đông gây gián đoạn nghiêm trọng nguồn cung phân bón toàn cầu. Bối cảnh hiện nay buộc các nước phải điều chỉnh chiến lược sản xuất nông nghiệp, không chỉ đảm bảo nguồn cung mà còn cần giảm mức tiêu thụ, nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón, phát triển nông nghiệp xanh và bền vững. Đối với Việt Nam, vấn đề được đặt ra là cần có các giải pháp chính sách để hỗ trợ ngành nông nghiệp vượt qua khó khăn, đồng thời các doanh nghiệp trong nước cần nỗ lực đảm bảo nguồn cung cho sản xuất. TTXVN giới thiệu chùm 5 bài “Chiến lược an ninh lương thực trong bối cảnh xung đột”, trong đó nêu bật sự cần thiết phải đổi mới tư duy tự chủ, thúc đẩy mạnh mẽ chuyển đổi xanh và mở rộng hợp tác quốc tế để kiến tạo một nền nông nghiệp bền vững, thích ứng nhanh với biến động, đủ sức chống chịu tốt trong những tình huống khủng hoảng như hiện nay.

Bài 1: Áp lực đổi mới tư duy 

Trung Đông không chỉ là khu vực trọng yếu cung cấp nguồn năng lượng cho thế giới mà còn là nơi sản xuất phân bón chủ chốt và nguồn cung nguyên liệu đầu vào cho ngành phân bón như khí thiên nhiên, lưu huỳnh, kali... Xung đột nổ ra, tuyến hàng hải huyết mạch qua eo biển Hormuz bị gián đoạn khiến chi phí vận tải và bảo hiểm tăng cao, chuỗi cung ứng hàng hóa tắc nghẽn. Thực trạng đó làm giá phân bón leo thang, kéo theo chi phí sản xuất nông nghiệp tăng vọt và đẩy thế giới một lần nữa lại đối mặt với nguy cơ mất an ninh lương thực.

*Từ cú sốc nguồn cung... 

Vùng Vịnh là một khu vực nhỏ, nằm trọn bên trong Trung Đông rộng lớn. Nơi đây cung cấp gần 1/2 lượng lưu huỳnh cho thị trường toàn cầu và đóng góp khoảng 1/3 sản lượng urê, loại phân bón được giao dịch nhiều nhất thế giới. Ngoài ra, khu vực này cũng cung cấp khoảng 25% lượng amoniac, một nguyên liệu quan trọng trong sản xuất phân bón.

Khi xung đột nổ ra, tác động trước hết và ngay lập tức là đến nguồn cung vận chuyển qua eo biển Hormuz, nơi 1/3 lượng phân bón toàn cầu lưu thông. Theo ước tính của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), mỗi tháng có khoảng 1,3 triệu tấn phân bón bị lỡ kế hoạch vận chuyển kể từ khi xung đột bùng nổ, và hiện chưa có giải pháp thay thế khả thi nào bằng đường bộ trong ngắn hạn.

Tác động của "cú sốc" này đang được cảm nhận ở các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu phân bón. Phụ thuộc gần 100% vào urê nhập khẩu, với một nửa được vận chuyển qua eo biển Hormuz, Brazil đang đối mặt với rủi ro gián đoạn nguồn cung lớn. Tại Ấn Độ, nơi nhập khẩu hơn 40% phân bón từ Trung Đông, lô hàng 1,3 triệu tấn urê vừa được đặt hàng có nguy cơ không thể giao đúng hạn.

Xung đột cũng gây thiếu hụt nguồn cung khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) và đẩy giá mặt hàng này tăng cao, trong khi đây là nguồn năng lượng quan trọng cho sản xuất phân bón. Nhiều nhà sản xuất lớn phải tuyên bố tình trạng bất khả kháng và không thể giao hàng cho khách. Tập đoàn năng lượng nhà nước Qatar Energy của Qatar phải dừng hoạt động tại nhà máy urê lớn nhất thế giới sau các cuộc tấn công vào cơ sở LNG của nước này. Tương tự, các nhà máy tại Ai Cập, Ấn Độ và Bangladesh đều phải đóng cửa, cắt giảm sản lượng hoặc đẩy nhanh tiến độ bảo dưỡng thường niên do thiếu hụt khí đốt.

Sự gián đoạn nguồn cung nhanh chóng được phản ánh vào giá cả. Theo hệ thống giám sát thị trường hàng hóa của Ngân hàng Thế giới, giá urê quốc tế đã tăng vọt gần 46% chỉ trong tháng 2 và tháng 3/2026. Dữ liệu theo dõi từ Trung tâm Phát triển Phân bón Quốc tế vào cuối tháng 4/2026 cho thấy giá FOB mặt hàng này đã tăng từ dưới 500 USD/tấn trước khi xung đột xảy ra lên mức 800-900 USD/tấn.

*Tới nguy cơ mất an ninh lương thực

Theo FAO, cú sốc phân bón hiện nay là đặc biệt đáng lo ngại vì trùng hợp với giai đoạn gieo trồng và bón phân quan trọng tại nhiều vùng sản xuất nông nghiệp chủ chốt. Các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu phân bón từ châu Phi, châu Á tới Trung Đông nằm trong số những nơi dễ bị tổn thương nhất, đặc biệt là những quốc gia vốn đã đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng, kinh tế yếu hoặc hứng chịu những cú sốc liên quan đến khí hậu.

Ông Maximo Torero, nhà kinh tế trưởng của FAO, cảnh báo một số quốc gia Vùng Vịnh rất dễ bị tổn thương dù không thiếu tiền nhập hàng, do phụ thuộc lớn vào nhập khẩu và thương mại đường biển đối với các mặt hàng phục vụ sản xuất nông nghiệp. Nguồn lực tài chính có thể giúp giảm bớt khó khăn trong ngắn hạn, nhưng không thể giải quyết được tình trạng gián đoạn các tuyến vận chuyển. Tình hình ở Nam Á và một số khu vực ở châu Phi phía Nam Sahara, nơi nhập khẩu tới 90% lượng phân bón tiêu thụ, cũng đáng quan ngại. Những cú sốc nguồn cung phân bón và năng lượng có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến sản lượng nông nghiệp, đặc biệt là tác động trong mùa gieo trồng.

Thêm vào đó, giá phân bón tăng mạnh đang tạo ra áp lực lớn đối với chi phí sản xuất nông nghiệp. Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu giá duy trì ở mức cao, nông dân có thể buộc phải cắt giảm lượng sử dụng hoặc thu hẹp diện tích canh tác, dẫn đến sự sụt giảm nghiêm trọng về năng suất cây trồng và khiến nguồn cung lương thực suy giảm. Do mặt hàng phân bón có độ trễ thời gian, thường khoảng 6-9 tháng, tác động thực sự đến năng suất sẽ tập trung vào nửa cuối năm nay cho đến năm tới. 

Chuyên gia kinh tế thương mại Hendrik Mahlkow của Viện Kinh tế Thế giới Kiel (Đức) cảnh báo: “Nguy cơ thiếu hụt lương thực đang hiện hữu, đặc biệt nghiêm trọng tại khu vực phía Nam sa mạc Sahara”. Đồng quan điểm, chuyên gia Sylvain Pellerin thuộc Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Pháp nhấn mạnh: “Nhu cầu đối với các loại phân bón chứa nitơ như urê, amoni nitrat và kali vẫn không ngừng tăng, đặc biệt tại châu Á. Nếu thiếu 3 loại đầu vào quan trọng này, sản lượng cây trồng toàn cầu có thể giảm tới 1/3”.

Chương trình Lương thực Thế giới của Liên hợp quốc cảnh báo đà tăng mạnh của giá lương thực và nhiên liệu có thể khiến tình trạng đói nghèo toàn cầu trở nên trầm trọng hơn. Nếu xung đột và giá dầu thô cao kéo dài đến giữa năm 2026, châu Á có thể có thêm khoảng 9,1 triệu người rơi vào cảnh nghèo đói và con số này trên thế giới sẽ là hơn 30 triệu người.

Những tác động tiêu cực gây ra bởi xung đột Trung Đông đối với thị trường nông sản và phân bón thế giới là chủ đề thảo luận tại cuộc họp của các bộ trưởng tài chính và thống đốc ngân hàng trung ương Nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi hàng đầu thế giới (G20) mới đây. Tuyên bố của hội nghị cho biết nhiều thành viên kêu gọi không áp đặt các biện pháp cấm hoặc hạn chế xuất khẩu phân bón. Các nền kinh tế G20 cũng trao đổi về khả năng phối hợp hành động nhằm thúc đẩy an ninh lương thực và hỗ trợ ổn định thị trường.

*Đổi mới tư duy tự chủ và chuyển đổi xanh

Bối cảnh mới khiến các quốc gia phải nhanh chóng thực hiện các giải pháp ngắn hạn để đảm bảo nguồn cung phân bón. Tại Đông Nam Á, Philippines đang chủ động triển khai các biện pháp dự phòng. Bộ trưởng Nông nghiệp Francisco Tiu Laurel Jr. cho biết dù nước này có đủ lượng phân bón dự trữ đến hết tháng 5/2026 và đã đặt mua 84% nhu cầu của năm nay, giới chức vẫn lo ngại về khả năng chậm trễ trong khâu vận chuyển. Do đó, chính phủ đang tích cực đàm phán với Trung Quốc, Nga, Ấn Độ và Belarus để ổn định nguồn cung.

Khi chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục biến động, Indonesia đang nổi lên như một trong số ít quốc gia duy trì được nguồn cung phân bón ổn định, đồng thời trở thành điểm cung ứng quan trọng cho nhiều nước trong khu vực. Vai trò “ổn định nguồn cung phân bón cho khu vực” của Indonesia gắn liền với các chính sách hỗ trợ của chính phủ đối với ngành phân bón, đặc biệt là các quy định mới về quản lý và trợ cấp phân bón nhằm bảo đảm nguồn cung cũng như khả năng tiếp cận của nông dân.

Trong khi đó, Ấn Độ đang thúc đẩy kế hoạch tăng cường sản xuất phân bón nội địa và đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu đầu vào cho ngành nông nghiệp. Chính phủ nước này cũng dần chú trọng hơn tới việc xây dựng dự trữ chiến lược đối với một số mặt hàng quan trọng nhằm giảm thiểu rủi ro từ biến động bên ngoài.

Ở châu Âu, việc xây dựng dự trữ phân bón nông nghiệp và thúc đẩy sản xuất phân bón trong khối cũng đang được cân nhắc. Ủy ban châu Âu (EC) cho biết sẽ đánh giá “các phương án chuẩn bị sẵn sàng các loại phân bón quan trọng", như yêu cầu các quốc gia thành viên duy trì lượng dự trữ theo mùa hoặc tối thiểu, và có thể thực hiện việc mua sắm chung các loại phân bón và thành phần sản xuất phân bón.

Ủy viên phụ trách vấn đề nông nghiệp của EC, ông Christophe Hansen, nhấn mạnh rằng "an ninh lương thực bắt đầu từ an ninh phân bón". Ông cho rằng châu Âu cần sản xuất phân bón nhiều hơn và phụ thuộc ít hơn vào các nguồn cung từ bên ngoài để duy trì nền nông nghiệp của mình.

Dù chưa quá lo ngại về tác động ngay lập tức của tình trạng tăng giá phân bón đến giá lương thực, nhưng giới chức châu Âu vẫn cảnh báo rằng tác động này có thể xuất hiện vào cuối năm nay, khi nông dân sử dụng hết lượng phân bón đã mua trước khi nổ ra xung đột.

Bên cạnh việc đảm bảo nguồn cung phân bón, vấn đề được đặt ra là các nước cần nhanh chóng chuyển đổi mô hình canh tác, thúc đẩy nông nghiệp thông minh, giảm sử dụng phân bón, “xanh hóa” sản xuất nông nghiệp để đảm bảo an ninh lương thực bền vững, đặc biệt là ở các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu.

Tại Vùng Vịnh, nơi phần lớn các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu lương thực, cuộc xung đột càng đẩy vấn đề an ninh lương thực lên một cấp độ mới, buộc các nước phải tìm cách tự chủ. Saudi Arabia, quốc gia đi đầu trong chiến lược tự chủ lương thực tại Vùng Vịnh, đang đẩy mạnh đầu tư vào các dự án nông nghiệp công nghệ cao, bao gồm hệ thống canh tác trong nhà kính và công nghệ tưới tiết kiệm nước để nâng sản lượng rau quả trong nước. Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất cũng tăng cường phát triển nông nghiệp công nghệ cao trong môi trường sa mạc, với nhiều dự án sử dụng trí tuệ nhân tạo, thủy canh và mô hình trang trại thẳng đứng nhằm giảm tiêu thụ nước và tăng khả năng tự cung ứng thực phẩm.

Trong bối cảnh thế giới liên tiếp đối mặt với các cú sốc từ đại dịch, xung đột địa chính trị và biến đổi khí hậu, cuộc khủng hoảng phân bón hiện nay cho thấy an ninh lương thực không còn là câu chuyện riêng của ngành nông nghiệp mà đã trở thành vấn đề mới của chiến lược an ninh quốc gia. Việc đảm bảo an ninh lương thực bền vững đồng nghĩa với tăng cường khả năng chống chịu của mỗi nền kinh tế trước những rủi ro khó lường./.

Lê Minh