Chiến lược an ninh lương thực trong bối cảnh xung đột - Bài 2: Indonesia tạo đòn bẩy ảnh hưởng giữa biến động toàn cầu

Trong bối cảnh nhiều quốc gia đối mặt nguy cơ thiếu hụt phân bón do khủng hoảng năng lượng và đứt gãy thương mại toàn cầu, Indonesia lại cho thấy khả năng duy trì sản xuất và phân phối ổn định, đồng thời từng bước trở thành trung tâm cung ứng quan trọng cho khu vực.

Không chỉ bảo đảm nhu cầu trong nước, quốc gia này còn đẩy mạnh xuất khẩu urê sang nhiều thị trường lớn như Australia, Ấn Độ, Bangladesh hay Philippines. Thành công này phản ánh cách Indonesia kết hợp giữa chính sách trợ cấp, cải cách quản trị và chiến lược công nghiệp dài hạn để biến phân bón thành một “công cụ an ninh kinh tế”.

*Khủng hoảng toàn cầu mở ra cơ hội chiến lược

Từ đầu năm 2026, thị trường phân bón thế giới đã phải chịu cú sốc lớn khi căng thẳng tại Trung Đông làm gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chi phối khoảng hơn 30% lưu lượng phân bón toàn cầu. Cùng lúc, Trung Quốc siết xuất khẩu phân bón nitơ khiến giá urê quốc tế tăng hơn 40% chỉ trong vài tuần.

Trong bối cảnh đó, Indonesia vẫn duy trì được sản xuất tương đối ổn định nhờ nguồn khí đốt nội địa dồi dào, hệ thống công nghiệp phân bón lớn và chính sách can thiệp mạnh của chính phủ.

Đặc phái viên Tổng thống Indonesia về năng lượng và môi trường, Hashim Djojohadikusumo, cho biết Indonesia hiện ở “vị thế tương đối an toàn” giữa lúc nhiều nước đối mặt nguy cơ thiếu hụt phân bón.

Theo ông, nhiều quốc gia đang tìm đến Indonesia để bảo đảm nguồn cung. Australia dự kiến nhập khoảng 250.000 tấn urê của Indonesia, trong khi nhu cầu từ Ấn Độ có thể lên tới 500.000 tấn. Sự gia tăng nhu cầu này cho thấy Indonesia đang sở hữu lợi thế đáng kể trong chuỗi cung ứng urê khu vực, loại phân bón có vai trò sống còn với sản xuất nông nghiệp.

Khác với nhiều quốc gia chỉ tập trung vào xuất khẩu, Indonesia lựa chọn cách tiếp cận “hai chiều”: vừa mở rộng thị trường quốc tế, vừa giữ ổn định nguồn cung trong nước.

Đầu tháng 5/2026, giữa lúc giá thế giới tăng mạnh, Tổng thống Prabowo Subianto đã quyết định giảm 20% giá phân bón trợ cấp cho nông dân nhằm giảm áp lực chi phí sản xuất. Đây là niềm vui cho 160 triệu nông dân Indonesia.

Bộ trưởng Nông nghiệp Andi Amran Sulaiman cho biết, chính phủ không chờ khủng hoảng xảy ra mới phản ứng mà chủ động chuẩn bị từ sớm. Indonesia đã đồng thời can thiệp ở cả “thượng nguồn” và “hạ nguồn” của chuỗi sản xuất nông nghiệp khi giảm chi phí đầu vào thông qua trợ cấp phân bón và duy trì thu nhập cho nông dân thông qua chính sách giá thu mua lúa tối thiểu.

Cách tiếp cận này giúp Indonesia tránh được tình trạng đứt gãy sản xuất nông nghiệp từng xảy ra ở nhiều nước khi giá phân bón tăng vọt sau đại dịch COVID-19 và xung đột Nga - Ukraine trước đây.

Giới chuyên gia Indonesia nhận định phân bón hiện không còn đơn thuần là sản phẩm công nghiệp mà đã trở thành một phần của chiến lược an ninh quốc gia.

*Cải cách để giữ nguồn cung ổn định

Trong 2 năm gần đây, chính phủ Indonesia đã cắt giảm khoảng 145 quy định liên quan đến phân phối phân bón nhằm rút ngắn quy trình từ nhà máy tới nông dân. Hệ thống trợ cấp cũng được số hóa thông qua tích hợp dữ liệu căn cước công dân và mở rộng mạng lưới phân phối tới tận cấp làng.

Theo Tổng Giám đốc Công ty phân bón Indonesia, ông Rahmad Pribadi, Indonesia hiện đóng vai trò “ổn định nguồn cung phân bón khu vực” trong bối cảnh dòng chảy năng lượng và nguyên liệu toàn cầu bị gián đoạn.

Ông cho rằng chính sách trợ cấp, đơn giản hóa quản lý và bảo đảm phân phối đúng thời điểm là chìa khóa giúp duy trì hoạt động liên tục của các nhà máy và bảo đảm nông dân tiếp cận được phân bón.

Bên cạnh đó, Indonesia cũng thúc đẩy hiện đại hóa ngành công nghiệp phân bón thông qua 7 dự án chiến lược với tổng vốn đầu tư hơn 72 nghìn tỷ rupiah (4,5 tỷ USD). Các nhà máy cũ tiêu tốn năng lượng đang dần được thay thế bằng dây chuyền mới có hiệu suất cao hơn khoảng 26%, giúp giảm chi phí sản xuất và tăng khả năng cạnh tranh quốc tế.

Theo tính toán của chính phủ Indonesia, chương trình cải cách này có thể giúp tiết kiệm tới 112 nghìn tỷ rupiah (khoảng 7 tỷ USD) tiền trợ cấp phân bón vào năm 2035.

Bộ trưởng Nông nghiệp Amran nhấn mạnh rằng tất cả những cải tiến trong lĩnh vực phân bón đều nhằm mục đích tăng cường tự túc lương thực, cải thiện đời sống nông dân, giảm nhập khẩu và xây dựng sự độc lập của ngành công nghiệp phân bón quốc gia.

*Từ nước sản xuất thành “trung tâm ảnh hưởng”

Không chỉ dừng ở mục tiêu tự chủ, Indonesia hiện đang sử dụng ngành phân bón như một công cụ mở rộng ảnh hưởng kinh tế khu vực.

Lô hàng urê đầu tiên xuất sang Australia giữa tháng 5 vừa qua được xem là dấu mốc mới trong hợp tác phân bón cấp chính phủ giữa hai nước.

Phó Đại sứ Australia tại Indonesia, Gita Kamath, nhận định hợp tác này không chỉ mang ý nghĩa thương mại mà còn góp phần củng cố an ninh lương thực cho cả hai quốc gia. Phân bón Indonesia hỗ trợ nông dân Australia sản xuất các mặt hàng như lúa mì, được sử dụng rộng rãi ở Indonesia để chế biến nhiều loại thực phẩm khác nhau.

Điều này phản ánh xu hướng Indonesia đang trở thành mắt xích trung tâm trong chuỗi giá trị nông nghiệp khu vực, thay vì chỉ đóng vai trò nhà cung cấp nguyên liệu.

Một số chuyên gia kinh tế Indonesia cũng cho rằng lợi thế phân bón có thể giúp Jakarta nâng vị thế địa chính trị, tương tự cách các nước Trung Đông sử dụng dầu mỏ hay Nga từng sử dụng khí đốt như công cụ ảnh hưởng kinh tế.

Kinh nghiệm của Indonesia cho thấy trong bối cảnh bất ổn toàn cầu gia tăng, an ninh lương thực không thể tách rời an ninh năng lượng và an ninh phân bón.

Thành công của Indonesia không đến từ một chính sách đơn lẻ mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố: chủ động dự báo khủng hoảng, duy trì công nghiệp nền tảng, cải cách quản trị, trợ cấp có mục tiêu và đầu tư dài hạn cho sản xuất. Indonesia cũng cho thấy vai trò ngày càng lớn của nhà nước trong việc điều tiết các lĩnh vực chiến lược giữa bối cảnh thị trường toàn cầu biến động mạnh.

Trong khi nhiều quốc gia vẫn loay hoay ứng phó với giá phân bón leo thang và nguy cơ thiếu hụt nguồn cung, Indonesia đang tận dụng chính cuộc khủng hoảng để củng cố vị thế như một “điểm tựa phân bón” mới của khu vực châu Á - Thái Bình Dương./.

Bài 3: Tái cấu trúc đầu vào cho hạt gạo châu Á