Công bố Báo cáo kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long 2025

Gỡ nút thắt thể chế cho doanh nghiệp vươn mình

Theo ông Vũ Thành Tự Anh, Trưởng nhóm nghiên cứu Báo cáo kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long đột phá của Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 sẽ không nằm ở việc cố gắng sản xuất ra nhiều lúa gạo, cá hay trái cây hơn. Tầm nhìn chiến lược yêu cầu toàn vùng chuyển đổi toàn diện sang hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp đổi mới sáng tạo, dựa trên nguyên tắc phát triển thuận thiên và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Sự thịnh vượng của Đồng bằng sông Cửu Long trong giai đoạn tới sẽ được định đoạt bởi năng lực hình thành một hệ sinh thái đồng bộ kết hợp giữa: nông nghiệp – chế biến – logistics – tài chính – công nghệ. Đây là chìa khóa để tạo ra những sản phẩm có tiêu chuẩn cao, có thương hiệu và dữ liệu, đủ sức cạnh tranh tại các thị trường xanh và số hóa.

Khi cộng đồng doanh nghiệp đủ mạnh để biến thách thức khí hậu thành năng lực thích ứng, biến tài nguyên bản địa thành giá trị gia tăng cao, Đồng bằng sông Cửu Long sẽ chính thức thoát khỏi vị thế "vùng trũng" cung ứng nguyên liệu thuần túy để vươn mình trở thành một không gian tăng trưởng mới, hiện đại và bền vững của Việt Nam.

Trong bối cảnh Đồng bằng sông Cửu Long đối mặt với áp lực tăng trưởng hai con số, ông Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI cho rằng, doanh nghiệp phải là chủ thể kiến tạo mô hình tăng trưởng mới, thay vì tiếp tục dựa dẫm vào tài nguyên, sản lượng thô hay lao động giản đơn.

Từ kết quả phân tích, theo ông Hồ Sỹ Hùng, hạt nhân để nâng cấp lợi thế so sánh của Đồng bằng sông Cửu Long nằm chính ở khu vực doanh nghiệp tư nhân nội địa tại địa phương. Khối doanh nghiệp này hiện đóng góp tới 45% trong tổng số 357 ngành hàng mà vùng có lợi thế cạnh tranh.

Vì thế, mọi chiến lược phát triển vùng phải đặt doanh nghiệp tư nhân nội địa vào vị trí trung tâm. Song song đó, cần tái định vị vai trò của các thành phần kinh tế khác nhằm tạo sức mạnh cộng hưởng: chuyển dịch dòng vốn FDI từ vai trò dẫn dắt (như các vùng kinh tế khác) sang vai trò tạo liên kết và lan tỏa giá trị. Đồng thời, phát huy vai trò mở đường, xây dựng các hạ tầng nền tảng thiết yếu như logistics lạnh, năng lượng, bảo vệ môi trường và chuyển giao công nghệ.

Chia sẻ về các giải pháp căn cơ nhằm giải phóng nguồn lực cho kinh tế tư nhân bứt phá trong kỷ nguyên mới, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan đưa ra kiến nghị mạnh mẽ về việc cải cách thể chế. Theo bà Lan, các cơ quan quản lý phải dứt khoát từ bỏ tư duy điều hành "chạy theo số lượng" hoặc áp dụng các biện pháp ngắn hạn theo kiểu "kích cầu - bơm tiền" vốn không bền vững. Thay vào đó, cần tập trung nâng cao chất lượng, tăng năng suất lao động và thực hiện cải cách thể chế thực chất.

Bà Phạm Chi Lan phân tích, môi trường kinh doanh cần chuyển đổi chế độ ưu đãi theo hướng "tự động hóa". Thay vì quy trình hành chính "xin - cho" phức tạp, tốn kém khiến các doanh nghiệp vừa và nhỏ khó tiếp cận, Nhà nước nên thiết kế các chính sách mà doanh nghiệp đương nhiên được hưởng nếu đáp ứng đúng đối tượng (chẳng hạn như khấu trừ ngay thuế cho chi phí mua công nghệ). Đồng thời, cần tăng cường cơ chế hợp tác công - tư trong nghiên cứu, ươm tạo và chuyển giao công nghệ.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận cho rằng các địa phương trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần tiếp tục chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo và phục vụ; lấy sức khỏe và sự phát triển thực chất của doanh nghiệp làm thước đo điều hành, đẩy mạnh cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển sản xuất, góp phần tăng trưởng 2 con số trong thời gian tới.

Với vai trò trung tâm Đồng bằng sông Cửu Long, Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên khẳng định, thành phố rất quan tâm và đã xác định hoàn thiện ngay hệ thống hạ tầng phối hợp nhằm chuyển hóa lợi thế kết nối giao thông thành giá trị kinh tế thực tế cho doanh nghiệp. Đồng thời, cải cách thể chế và cải thiện môi trường kinh doanh thông qua PCI sẽ tập trung cắt giảm chi phí thời gian và chi phí phi chính thức, nâng cao tính minh bạch trong tiếp cận đất đai và quy hoạch để hỗ trợ vững chắc cho năng lực tích lũy của khối tư nhân.

Điểm nghẽn doanh nghiệp “không thể lớn”

Báo cáo Kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long chỉ ra rằng, vùng hiện vẫn giữ vai trò chiến lược đặc biệt quan trọng trong an ninh lương thực và xuất khẩu nông sản của cả nước. Thời gian qua, kinh tế vùng duy trì mức tăng trưởng ổn định. Riêng năm 2025, tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) toàn vùng tăng khoảng 7,24%, đóng góp 8,39% vào tăng trưởng chung và chiếm 12,2% GDP quốc gia.

Xét theo ngành, khu vực nông – lâm – thủy sản tiếp tục là bệ đỡ vững chắc, duy trì tăng trưởng ổn định qua các năm. Trong khi đó, khu vực công nghiệp và dịch vụ khẳng định mạnh mẽ vai trò động lực tăng trưởng chính sau giai đoạn phục hồi từ đại dịch , với mức bứt phá lần lượt đạt 9,6% và 8,8% trong năm 2025. Đáng chú ý, sau khi sáp nhập địa phương, tốc độ tăng trưởng giữa các tỉnh, thành mới có xu hướng đồng đều hơn, không còn hiện tượng đột biến hai con số như giai đoạn trước.

Điểm sáng lớn của vùng là duy trì thặng dư thương mại hàng hóa ở mức cao. Bộ ba mặt hàng chủ lực gồm thủy sản, rau quả và gạo liên tục giữ tỷ trọng từ 5%–6% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn quốc. Nhờ giá trị nội tại của nông sản và không phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, Đồng bằng sông Cửu Long liên tục xuất siêu. Giai đoạn 2015–2024, kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh từ 8,5 tỷ USD lên 20,3 tỷ USD (bình quân tăng 10,2%/năm); thặng dư thương mại tăng từ 5,2 tỷ USD lên 11,8 tỷ USD.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên, sản lượng thô, lao động giản đơn và hộ sản xuất nhỏ lẻ đã chạm tới giới hạn. Đặc biệt, sau khi Long An tách khỏi Đồng bằng sông Cửu Long, những điểm nghẽn về công nghiệp, thu hút FDI, năng suất lao động và sự thiếu vắng một cực tăng trưởng dẫn dắt ngày càng bộc lộ rõ nét.

Dù chính quyền các địa phương đã thể hiện sự năng động cùng tinh thần khởi nghiệp mạnh mẽ, giúp số lượng doanh nghiệp thành lập mới năm 2025 tăng 30% và 4 tháng đầu năm 2026 có thêm hơn 3.900 doanh nghiệp gia nhập thị trường, song chất lượng của "sức khỏe" doanh nghiệp tại Đồng bằng sông Cửu Long vẫn là bài toán đáng lo ngại.

Theo Tiến sĩ Vũ Thành Tự Anh (Trưởng nhóm nghiên cứu Báo cáo Kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long 2025) vùng Đồng bằng sông Cửu Long là vùng trọng điểm nông nghiệp nhưng thiếu vắng các doanh nghiệp mạnh trong chính lĩnh vực này. Số doanh nghiệp nông nghiệp chỉ chiếm chưa đầy 5%, dù ngành này đóng góp tới hơn 30% GRDP toàn vùng. Ngược lại, khu vực dịch vụ chiếm 68% số lượng doanh nghiệp nhưng đóng góp chưa tới 40% GRDP. Sự suy yếu của các ngành nền tảng như khoa học – công nghệ, logistics, thông tin – truyền thông khiến hệ sinh thái thiếu đi bệ đỡ để tiến lên chế biến sâu.

Đáng chú ý, từ năm 2023, Đồng bằng sông Cửu Long đã trở thành vùng có mật độ doanh nghiệp thấp nhất cả nước. Nếu năm 2000, vùng chiếm 22% số doanh nghiệp cả nước thì đến năm 2024, tỷ lệ này sụt giảm nghiêm trọng chỉ còn khoảng 7%. Giai đoạn 2015–2025, Đồng bằng sông Cửu Long có tốc độ tăng trưởng doanh nghiệp thấp nhất quốc gia.

Về quy mô, phần lớn doanh nghiệp nội địa đang kẹt trong hiện tượng “missing middle” (tầng doanh nghiệp vừa bị khuyết). Tính đến năm 2024, phân theo quy mô lao động, doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm tới 87,8%; phân theo vốn, nhóm siêu nhỏ chiếm 42% (cao nhất cả nước). Sự vắng bóng của các doanh nghiệp "đầu đàn" đủ năng lực dẫn dắt đang làm mờ nhạt vị thế của Đồng bằng sông Cửu Long trên bản đồ kinh tế quốc gia.

Theo nghiên cứu, các hạn chế nội tại của Đồng bằng sông Cửu Long không hoạt động biệt lập mà tương tác với nhau, tạo thành một "vòng xoáy đi xuống". Tỷ lệ lao động qua đào tạo năm 2024 của vùng chỉ đạt 16,3% (thấp hơn nhiều so với mức 23,9% của Đông Nam Bộ). Năng suất lao động nằm trong nhóm thấp nhất cả nước (đạt xấp xỉ 133 triệu đồng/lao động/năm), trong đó năng suất công nghiệp chỉ bằng một nửa mức trung bình toàn quốc. Điều này trực tiếp làm suy giảm khả năng hấp thụ công nghệ và dòng vốn đầu tư.

Bên cạnh đó, tỷ lệ đầu tư trên GRDP giảm mạnh từ 40% xuống còn 27% trong giai đoạn 2015–2024. Thu hút FDI là một khoảng trống lớn khi năm 2025 toàn vùng hút chưa đầy 1 tỷ USD vốn FDI. Đến năm 2024, mật độ FDI chỉ đạt 2,4 dự án trên 100.000 dân, chủ yếu lại là các dự án tận dụng lao động, giá trị gia tăng thấp.

Ngoài ra, do hệ thống hạ tầng logistics yếu kém và thị trường phân tán, hàng hóa xuất khẩu phải trung chuyển qua TP. Hồ Chí Minh và Đông Nam Bộ đẩy chi phí logistics chiếm tới 20%–25% giá thành sản phẩm, bào mòn biên lợi nhuận của doanh nghiệp. Doanh nghiệp yếu dẫn đến giá trị gia tăng thấp, thu nhập giảm, khiến lao động trẻ di cư sang vùng khác. Hệ quả là vùng Đồng bằng sông Cửu Long lại thiếu nhân lực kỹ năng, logistics ngày càng đắt đỏ, doanh nghiệp càng khó lớn lên.