Định hình cấu trúc đô thị ven sông của TP. Hồ Chí Minh

Sông nước đã tạo nên diện mạo của Sài Gòn - Gia Định từ những ngày đầu mở cõi. Sau nhiều thập niên phát triển, nhất là sau khi hợp nhất với Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu, TP. Hồ Chí Minh đang đứng trước cơ hội lịch sử để phát triển thành một siêu đô thị.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện chỉnh trang cảnh quan hay phát triển bất động sản, việc định hình cấu trúc đô thị ven sông đang mở ra tư duy phát triển hoàn toàn mới, lấy hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai và Thị Vải - Soài Rạp làm "xương sống sinh thái", kết nối kinh tế, văn hóa, logistics, đổi mới sáng tạo và thích ứng với biến đổi khí hậu.

*Từ những đô thị bên sông…

Chúng ta dễ dàng nhận thấy phần lớn các không gian đô thị hiện đại nhất của TP. Hồ Chí Minh đều hình thành dọc theo những dòng sông lớn. Điều đó không phải ngẫu nhiên mà là kết quả của quá trình phát triển đô thị dựa trên lợi thế sông nước, nền tảng từng làm nên sức sống của vùng đất Sài Gòn - Gia Định trước đây, TP. Hồ Chí Minh ngày nay.

*… đến diện mạo của siêu đô thị hiện đại

Theo các chuyên gia của Viện Quy hoạch xây dựng TP. Hồ Chí Minh, sau hợp nhất, TP. Hồ Chí Minh có nhiều cơ hội tái định vị các không gian chiến lược vùng, trong đó hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai và Thị Vải - Soài Rạp có thể được chuyển hóa từ các không gian ngoại vi, phân mảnh bởi ranh giới hành chính thành những trục trung tâm tổ chức cấu trúc siêu đô thị. Đây là cơ hội để xây dựng một mô hình phát triển tích hợp dựa trên hành lang sông, kết nối các chức năng sinh thái, văn hóa, tri thức, logistics và kinh tế biển trong cùng một không gian phát triển.

Theo định hướng phát triển dài hạn, TP. Hồ Chí Minh hướng tới quy hoạch không gian theo mô hình đa cực, tích hợp đồng thời các không gian ngầm, xanh, sông nước, ven biển, phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), kết nối khu vực trung tâm với các hành lang ven sông và ven biển.

Tại hội thảo khoa học mới đây, các chuyên gia quy hoạch cho rằng: Trong bối cảnh TP. Hồ Chí Minh mở rộng địa giới hành chính và tìm kiếm các mô hình phát triển bền vững, việc nhìn nhận lại vai trò của các hành lang sông là một không gian xanh khu vực trung tâm, kết nối các khu vực đa chức năng sẽ góp phần định hình lại bản sắc đô thị sông nước, khai thác được tiềm năng và năng lực cạnh tranh đô thị dựa trên hai hành lang tích hợp chiến lược gồm Sài Gòn - Đồng Nai và Thị Vải - Soài Rạp. Đây như một yếu tố quan trọng trong tổ chức không gian đô thị mới, kết nối các trung tâm chuyên biệt hóa và thiết lập quan hệ hài hòa giữa phát triển - bảo tồn - thích ứng khí hậu.

Cụ thể, đối với hành lang sông Sài Gòn - Đồng Nai, việc thống nhất quản lý toàn lưu vực sẽ xóa bỏ các rào cản hành chính, tạo điều kiện hình thành chuỗi không gian liên tục từ Củ Chi, Bình Dương đến Nhà Bè, Cần Giờ. Hành lang này không chỉ kết nối các trung tâm đổi mới sáng tạo như Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, Khu Công nghệ cao mà còn liên kết các không gian văn hóa - lịch sử, logistics và các khu đô thị hiện đại.

Trong khi đó, hành lang Thị Vải - Soài Rạp được kỳ vọng trở thành trục kinh tế biển - logistics xanh, kết nối cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải, sân bay quốc tế Long Thành, hệ thống cảng Cần Giờ cùng vùng sinh thái rừng ngập mặn, mở rộng không gian phát triển ra biển.

Song song với định hướng quy hoạch, hàng loạt dự án chiến lược cũng đang từng bước hình thành diện mạo đô thị ven sông mới như Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng - Khánh Hội, chỉnh trang Bến Bạch Đằng, Khu liên hợp thể thao Rạch Chiếc, Bình Quới - Thanh Đa, cùng các dự án phát triển không gian công cộng và giao thông ven sông.

Là chủ đầu tư dự án Bến Nhà Rồng - Khánh Hội, ông Đặng Minh Trường, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Sun Group cho biết giá trị lớn nhất của dự án không nằm ở các công trình xây dựng mà ở việc gìn giữ ký ức lịch sử, tạo nên một không gian công cộng ven sông Sài Gòn, hiện đại và giàu bản sắc cho người dân thành phố. 

Ở góc độ khác, ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP. Hồ Chí Minh cho rằng: TP. Hồ Chí Minh có hành lang bảo vệ bờ biển, sông, kênh rạch cần được quản lý, khai thác, sử dụng hiệu quả và  tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Cụ thể như Sông Đồng Nai và một số đoạn sông Sài Gòn có hành lang bảo vệ sông lên đến 50 m tính từ mép cứng bờ sông và hàng ngàn sông, kênh rạch khác cũng có hành lang bảo vệ từ 10-30 m, cần được quản lý, khai thác, sử dụng hiệu quả như cần ban hành quy chế cho phép đầu tư xây dựng, kinh doanh các công trình tạm phục vụ người dân và khách du lịch, khách vãng lai.

Từ thực tế trên, ông Lê Hoàng Châu, kiến nghị cần bổ sung cơ chế cho phép TP. Hồ Chí Minh chủ động quản lý khai thác hiệu quả các công trình giao thông, hành lang sông, kênh rạch, phố đi bộ, quảng trường và không gian ngầm.

Ở góc độ quy hoạch, nhiều chuyên gia cho rằng thành công của siêu đô thị TP. Hồ Chí Minh sẽ không chỉ được đo bằng số lượng công trình hay quy mô đầu tư, mà bằng khả năng biến hệ thống sông nước thành cấu trúc tổ chức không gian chủ đạo, bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển kinh tế, bảo tồn hệ sinh thái và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Lịch sử phát triển của Sài Gòn bắt đầu từ những dòng sông, khi sông Sài Gòn, Đồng Nai và Thị Vải - Soài Rạp được nhìn nhận như những hành lang chiến lược thay vì những khoảng không gian bị chia cắt bởi địa giới hành chính, TP. Hồ Chí Minh sẽ có cơ hội hình thành một cấu trúc đô thị mới: đa trung tâm, kết nối, xanh và thích ứng. Trong bối cảnh đó, đô thị ven sông không chỉ là xu hướng phát triển mà đang trở thành lời giải cho bài toán nâng tầm TP. Hồ Chí Minh thành một siêu đô thị hiện đại, bền vững và giàu bản sắc trong kỷ nguyên mới.

Xem thêm:

Kiến tạo đô thị ven sông - Bài 2: Bài học từ tư duy phát triển sông Hàn

Kiến tạo đô thị ven sông - Bài 3: Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng định hình diện mạo mới của Thủ đô

Kiến tạo đô thị ven sông - Bài 4: Từ ranh giới thành trục phát triển trung tâm