Kết thúc kỷ nguyên khí đốt giá rẻ của Nga ở EU

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky hồi tháng 8/2024 đã tuyên bố sẽ không tiếp tục gia hạn hợp đồng và thông báo để Liên minh châu Âu (EU) có thời gian chuẩn bị. Ủy ban châu Âu (EC) nhận định hệ thống khí đốt của lục địa này “có khả năng phục hồi và linh hoạt”. Mặc dù vậy, Nga vẫn có thể vận chuyển khí đốt đến Hungary, cũng như Thổ Nhĩ Kỳ và Serbia, thông qua đường ống TurkStream xuyên Biển Đen. 

Việc ngưng dòng khí đốt chảy qua Ukraine đánh dấu sự kết thúc kỷ nguyên khí đốt giá rẻ của Nga ở EU. Slovakia là quốc gia bị ảnh hưởng nhiều nhất, trong khi EC cho biết tác động của việc dừng trung chuyển khí đốt Nga qua lãnh thổ Ukraine sẽ được giảm thiểu nhờ sự chuẩn bị kĩ lưỡng và nguồn cung thay thế. Tuy nhiên, việc Ukraine "khóa van” có tác động mang tính chiến lược và biểu tượng rất lớn đối với toàn bộ châu Âu.

Nga đã mất đi một thị trường quan trọng nhưng Tổng thống Vladimir Putin cho biết các quốc gia EU sẽ chịu thiệt hại nặng nề hơn. EU đã giảm đáng kể lượng khí đốt nhập khẩu từ Nga kể từ khi xung đột Nga-Ukraine bùng phát vào năm 2022, nhưng một số quốc gia thành viên khu vực Đông Âu vẫn phụ thuộc phần lớn vào nguồn cung cấp này, mang lại cho Nga khoảng 5 tỷ euro (5,2 tỷ USD) mỗi năm.

Khí đốt từ Nga chiếm chưa đến 10% tổng lượng khí đốt nhập khẩu của EU vào năm 2023, so với mức 40% của năm 2021, theo số liệu chính thức của khối này. Tuy nhiên, một số quốc gia EU, bao gồm Slovakia và Áo, vẫn tiếp tục nhập khẩu một lượng khí đốt đáng kể từ Nga. 

Cơ quan quản lý năng lượng của Áo cho biết họ không dự báo bất kỳ sự gián đoạn nguồn cung nào vì nước này đã đa dạng hóa các nguồn cung và đảm bảo nguồn dự trữ. Nhưng quyết định của Ukraine đã gây ra căng thẳng nghiêm trọng với Slovakia, hiện là điểm nhập khẩu chính của khí đốt Nga vào EU và họ cũng thu được phí trung chuyển khí đốt sang Áo, Hungary và Italy.

Một quốc gia không thuộc EU là Moldova cũng có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng khi thỏa thuận trung chuyển khí đốt của Nga qua Ukraine kết thúc. Khí đốt Nga cung cấp nhiên liệu cho một nhà máy điện mà Moldova phụ thuộc vào để đáp ứng hầu hết nhu cầu điện của nước này. Nhà máy này cũng cung cấp điện cho khu vực ly khai Transnistria, một dải đất nhỏ nằm giữa Moldova và Ukraine. Bộ trưởng Năng lượng Moldova Constantin Borosan cho biết chính phủ đã có các biện pháp để đảm bảo nguồn cung điện ổn định cho đất nước, nhưng kêu gọi công dân tiết kiệm năng lượng. Tình trạng khẩn cấp 60 ngày về năng lượng đã được ban hành ở Moldova từ giữa tháng 12/2024.

Nga đã vận chuyển khí đốt đến châu Âu đi qua Ukraine từ năm 1991. Khi EU giảm sự phụ thuộc vào khí đốt của Nga, khối này đã tìm được các nguồn thay thế là khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) từ Qatar và Mỹ cũng như khí đốt qua đường ống từ Na Uy.

Vào tháng 12/2024, EC đã vạch ra các kế hoạch mà họ cho biết sẽ cho phép các quốc gia thành viên EU thay thế hoàn toàn khí đốt trung chuyển qua Ukraine. Theo các kế hoạch dự phòng của EU, các quốc gia bị ảnh hưởng sẽ được cung cấp khí đốt của Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ và Romania từ đường ống xuyên Balkan, trong khi khí đốt của Na Uy sẽ được vận chuyển qua Ba Lan. Nhiều nguồn cung cấp khác cũng sẽ đến được Trung Âu qua Đức.

Việc chấm dứt thoả thuận trung chuyển khí đốt qua Ukraine có nguy cơ đẩy tập đoàn khí đốt Gazprom của Nga vào tình thế nan giải.

Theo giải thích từ nhà nghiên cứu Thierry Bros, Giáo sư tại Đại học Khoa học Chính trị Sciences Po với nhật báo kinh tế Les Echos, năm 2023, tập đoàn khí đốt mà nhà nước Nga là cổ đông chính, đã bị thất thu đến 6,4 tỷ euro, một con số kỷ lục chưa từng có tính từ năm 1999.

Nếu như năm 2022, hãng khí đốt lớn nhất nước Nga có thể nghe theo lệnh của điện Kremlin ngưng bán khí đốt cho châu Âu, thì tình hình trong năm 2024 đã khác hẳn. Gazprom buộc phải “giảm chi phí ở bất kỳ nơi nào có thể, giảm cả các khoản đầu tư. Khả năng duy nhất hiện nay có lẽ là cắt giảm việc làm, nhưng với nguy cơ dẫn đến bất ổn xã hội - một điều mà điện Kremlin không ủng hộ”.

Làm thế nào để duy trì gần 500.000 việc làm tại một tập đoàn có mức doanh thu chiếm đến 8% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Nga? Việc tiếp tục cung cấp một phần khí đốt cho châu Âu có thể là một giải pháp ưu tiên. Theo ước tính của ông Thierry Bros, Gazprom phải bán được 11 tỷ USD khí đốt mỗi quý để cân đối các chi phí cố định. Nhưng những hợp đồng còn lại trên thế giới còn xa mới đạt được mục tiêu này. Trong khi đó, việc ngưng giao khí đốt cho châu Âu qua ngả Ukraina khiến Nga thất thu đến 6,5 tỷ USD mỗi năm.

Khó khăn ngày nay của Gazprom cũng một phần do những sai lầm về chiến lược. Tập đoàn năng lượng hàng đầu của Nga chỉ đặt cược nhiều vào các đường ống dẫn mà chưa bao giờ phát triển năng lực về khí hóa lỏng (LNG), để lại phân khúc thị trường này cho nhiều đối thủ cạnh tranh như Novatek cũng của Nga. Hiện tại, nhà máy sản xuất khí hóa lỏng của Gazprom chỉ mới bắt đầu xuất khẩu sang Tây Ban Nha và Italy trong năm 2024, với năng suất 1,5 triệu tấn một năm, thấp hơn 11 lần so với Yamal của Novatek.