Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI: Hoàn thiện hành lang pháp lý cho kinh tế số

Ngày 28/10, tiếp tục Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Đồng thời, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội nêu.

Tại phiên thảo luận, các ý kiến tập trung vào hoàn thiện chế tài cạnh tranh, xác định sức mạnh thị trường trong kinh tế số, phân cấp quản lý xuất xứ hàng hóa và bảo đảm cơ chế giải quyết tranh chấp tiêu dùng rõ ràng, hiệu quả.

Góp ý về dự thảo luật, đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn thành phố Huế) đề nghị làm rõ quy định về thời hiệu xử phạt vi phạm cạnh tranh, căn cứ tính tiền phạt, trách nhiệm giám định và xác minh xuất xứ hàng hóa, cũng như các điều khoản chuyển tiếp.

Đối với quy định bổ sung Điều 94a Luật Cạnh tranh, đại biểu đề nghị xác định rõ thời điểm bắt đầu tính thời hiệu xử phạt 5 năm đối với nhóm hành vi được quy định tại điểm a khoản 1. Theo đó, với hành vi đã chấm dứt, thời hiệu được tính từ ngày chấm dứt hành vi; với hành vi đang diễn ra, thời hiệu được tính từ ngày phát hiện hành vi. Thời gian điều tra không tính vào thời hiệu nhưng quyết định điều tra phải được ban hành khi thời hiệu vẫn còn, không làm phát sinh hoặc khôi phục thời hiệu đã hết.

Về căn cứ xác định tiền phạt, đại biểu đề nghị quyết định xử phạt phải nêu rõ nguồn dữ liệu hợp pháp, kỳ tính doanh thu, thị trường liên quan, phương pháp xác định doanh thu và cách xử lý khi số liệu giữa báo cáo tài chính, hồ sơ thuế, sổ kế toán và dữ liệu giao dịch không thống nhất. Doanh nghiệp cũng cần được bảo đảm quyền giải trình.

Đối với biện pháp tịch thu lợi nhuận, đại biểu kiến nghị làm rõ mối liên hệ giữa khoản lợi nhuận bị tịch thu với hành vi vi phạm, chứng cứ và phương pháp tính toán, qua đó bảo đảm tính minh bạch, tương xứng của chế tài.

Về hồ sơ giám định điện tử, đại biểu Nguyễn Thị Sửu đề nghị bổ sung yêu cầu xác định chủ thể tạo lập, thời điểm tạo lập và lịch sử thay đổi hồ sơ, bên cạnh yêu cầu bảo đảm tính toàn vẹn, khả năng truy cập và truy xuất. Quy định về ủy quyền giám định cũng cần xác định rõ phạm vi công việc, trách nhiệm lưu giữ hồ sơ và trách nhiệm của từng bên đối với kết quả giám định.

Đối với xác minh xuất xứ hàng hóa, đại biểu đề nghị giao Bộ Công Thương làm đầu mối điều phối thông tin, yêu cầu xác minh với nước ngoài, đồng thời quy định trách nhiệm chia sẻ kết quả giữa các cơ quan. Người dân, doanh nghiệp không nên phải nộp lại những thông tin còn giá trị đã có trong hệ thống và có thể được khai thác hợp pháp.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ các quy định có hiệu lực từ ngày 1/7/2027 và những nội dung được lùi thời điểm bãi bỏ đến ngày 1/1/2028; xác định cách xử lý đối với hợp đồng được xác lập trong giai đoạn chuyển tiếp. Việc phân cấp hỗ trợ người tiêu dùng cho chính quyền địa phương cần đi kèm quy định về nhân lực, kinh phí, hạ tầng và cơ chế chuyển hồ sơ đối với vụ việc phức tạp, liên tỉnh hoặc vượt thẩm quyền.

Góp ý vào dự thảo Luật Cạnh tranh, đại biểu Trần Mạnh Huy (Đà Nẵng) đề nghị cân nhắc quy định không xác định doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường nếu thị phần dưới 10%, ngay cả khi có bằng chứng cho thấy doanh nghiệp có sức mạnh thị trường đáng kể.

Theo đại biểu, pháp luật cạnh tranh không nhằm hạn chế những doanh nghiệp lớn, có công nghệ tốt hoặc có vị trí thống lĩnh thị trường, mà nhằm ngăn chặn hành vi lạm dụng sức mạnh thị trường để cản trở cạnh tranh, gây thiệt hại cho doanh nghiệp khác và người tiêu dùng.

Trong nền kinh tế số, thị phần là chỉ tiêu quan trọng nhưng chưa phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ khả năng chi phối thị trường. Một số doanh nghiệp có thể nắm giữ hệ thống kết nối, dữ liệu hoặc hạ tầng mà các doanh nghiệp khác khó thay thế. Vì vậy, việc loại trừ doanh nghiệp chỉ vì có thị phần dưới 10% có thể dẫn đến bỏ sót hành vi lạm dụng sức mạnh thị trường.

Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ căn cứ lựa chọn ngưỡng 10%, đồng thời nghiên cứu giữ cơ chế xác định vị trí thống lĩnh dựa trên bằng chứng về sức mạnh thị trường thực tế. Trường hợp tiếp tục áp dụng ngưỡng này, cần xem xét quy định ngoại lệ chặt chẽ, bảo đảm cơ quan cạnh tranh có đủ chứng cứ và giải trình rõ căn cứ khi xác định vị trí thống lĩnh thị trường.

Đề cập hoạt động khuyến mại trên môi trường số, đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) đề nghị làm rõ cách tính ưu đãi trong các chương trình khuyến mại có nhiều bên tham gia.

Theo đại biểu, trên các sàn thương mại điện tử hoặc ứng dụng mua bán trực tuyến, một chương trình khuyến mại có thể được nhiều bên cùng tài trợ, như người bán trực tiếp giảm giá, sàn thương mại điện tử cung cấp mã ưu đãi, ngân hàng hoàn lại một phần tiền thanh toán. Vì vậy, cần quy định thống nhất cách tính tổng giá trị ưu đãi mà người mua thực nhận, công khai giá làm căn cứ giảm giá và điều kiện áp dụng, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của từng bên để tránh tính trùng ưu đãi. Đại biểu đề nghị quy định các nguyên tắc cơ bản ngay trong Luật Thương mại, đồng thời giao Bộ trưởng Bộ Công Thương hướng dẫn phương pháp tính cụ thể.

Phát biểu giải trình tại hội trường, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu các ý kiến của đại biểu Quốc hội để tiếp tục hoàn thiện dự thảo, tập trung vào sáu nhóm vấn đề, gồm bãi bỏ một số quy định về hợp đồng và chế tài thương mại; độc quyền nhà nước và khuyến mại; kiểm soát cạnh tranh trong môi trường số; phân cấp quản lý ngoại thương; bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; và quy định về tạm nhập, tái xuất.

Về việc bãi bỏ một số quy định về hợp đồng và chế tài thương mại, Bộ trưởng cho biết mục tiêu là khắc phục chồng chéo với Bộ luật Dân sự, bảo đảm thống nhất trong áp dụng pháp luật và giảm chi phí, thủ tục cho người dân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, dự thảo có thiết kế điều khoản chuyển tiếp để các chủ thể có thời gian thích ứng với quy định mới.

Đối với độc quyền nhà nước, dự thảo làm rõ việc công khai danh mục các lĩnh vực độc quyền thương mại nhà nước theo pháp luật chuyên ngành. Về khuyến mại, cơ quan soạn thảo đề xuất tiếp tục duy trì hạn mức nhằm bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, đồng thời tạo sự linh hoạt đối với các chương trình khuyến mại tập trung.

Liên quan đến kiểm soát cạnh tranh trong môi trường số, Bộ trưởng cho biết dự thảo hoàn thiện các tiêu chí xác định vị trí thống lĩnh thị trường và sức mạnh thị trường đáng kể, có tính đến những yếu tố như dữ liệu người tiêu dùng, hiệu ứng mạng lưới và chi phí chuyển đổi giữa các hệ sinh thái. Theo giải trình của Bộ trưởng, doanh nghiệp có thị phần từ 10% trở lên và có sức mạnh thị trường đáng kể vẫn có thể được xác định là doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường.

Dự thảo cũng bổ sung quy định về thời hiệu xử phạt vi phạm cạnh tranh, trong đó thời hiệu 5 năm được áp dụng đối với các hành vi phức tạp cần thời gian điều tra, xác minh; các hành vi còn lại có thời hiệu 1 năm.

Về quản lý ngoại thương, dự thảo theo hướng Bộ Công Thương tiếp tục quản lý nhà nước thống nhất, vận hành hệ thống chứng nhận xuất xứ hàng hóa điện tử tập trung; UBND cấp tỉnh thực hiện cấp giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa và kiểm tra, xác minh theo quy định, gắn với cơ chế hướng dẫn, kiểm tra và hậu kiểm của cơ quan trung ương.

Đối với bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, dự thảo yêu cầu doanh nghiệp tạo điều kiện để người tiêu dùng chủ động đồng ý hoặc từ chối việc sử dụng dữ liệu cá nhân theo từng mục đích cụ thể, không buộc người tiêu dùng chấp nhận toàn bộ mục đích sử dụng dữ liệu như điều kiện sử dụng dịch vụ. Cơ chế hỗ trợ thương lượng, tiếp nhận và xử lý yêu cầu cũng được phân định theo phạm vi địa bàn, đồng thời phát triển các nền tảng số để tạo thuận lợi cho người dân.

Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng khẳng định cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan của Quốc hội, nghiêm túc tiếp thu ý kiến đại biểu để hoàn thiện dự thảo, bảo đảm tính thống nhất, khả thi và đáp ứng yêu cầu quản lý trong thực tiễn.