Nước Anh: Nền kinh tế lệch pha và bài toán của người cầm lái

Khi Ngân hàng trung ương Anh (BoE) chuẩn bị cho cuộc họp định kỳ ngày 5/11, câu hỏi tưởng như thuần kỹ thuật về việc có nên nâng lãi suất hay không, thực ra đang phơi bày những mâu thuẫn ẩn sâu bên dưới một nền kinh tế vừa được ngợi ca là “vững vàng ngoài dự đoán”.

Thoạt nhìn, các con số đều đẹp. Tăng trưởng GDP theo năm đã tăng tốc lên 1,8% trong ba tháng tính đến tháng 8/2026 - nhịp độ nhanh nhất kể từ năm 2022. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dành cho Anh những lời khen hiếm hoi về kỷ luật tài khóa, dự báo thâm hụt ngân sách thấp nhất nhóm G7 vào năm 2031.

Đằng sau những con số ấy là một động lực được gọi tên khá cụ thể: làn sóng ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) trên toàn cầu. Giới chuyên môn mô tả đây là một đợt mở rộng “được tiếp sức bởi AI”. Riêng ngành lập trình máy tính tăng trưởng hai con số, dịch vụ chuyên môn tăng 6,6% so với cùng kỳ năm trước.

Nhưng sức bật ấy không trải đều. Đằng sau những ngành phục vụ doanh nghiệp đang ăn nên làm ra là một nền kinh tế tiêu dùng ảm đạm, nơi các hộ gia đình bị bóp nghẹt bởi hoạt động tuyển dụng yếu, tiền lương tăng chậm, thuế và chi phí vay mua nhà cao hơn.

Ngành dịch vụ lưu trú và ăn uống thu hẹp 1% trong năm qua, sản lượng các dịch vụ phục vụ người tiêu dùng vẫn thấp hơn 6% so với mức trước đại dịch, còn xây dựng giảm 1,6%. Nghịch lý nằm ở chỗ: những ngành tăng trưởng nhanh nhất lại gần như không tuyển thêm người. Nền kinh tế đang giàu lên ở phần ngọn, trong khi phần gốc - đời sống thường nhật của hàng triệu gia đình - vẫn chật vật.

Trong bức tranh nửa sáng nửa tối ấy, lạm phát trở lại như một vị khách không mời. Xung đột ở vùng Vịnh đã đẩy lạm phát của Anh lên 3,1%, cao hơn nhiều so với mục tiêu 2%, và được dự báo sẽ vượt 4%. Áp lực buộc BoE phải hành động là có thật. Trong khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, Ngân hàng trung ương Nhật Bản và Ngân hàng Trung ương châu Âu đều đã thắt chặt chính sách, thì BoE vẫn giữ lãi suất chủ chốt ở mức 3,75% -  một sự chần chừ mà giới giao dịch tin rằng sắp đến hồi kết.

Thế nhưng Thống đốc BoE, ông Andrew Bailey vẫn giữ quan điểm thận trọng. Theo ông, “còn quá sớm” để có thể khẳng định liệu đà tăng của giá năng lượng có lan rộng thành cái gọi là “hiệu ứng vòng hai”  hay không. Ông cảnh báo rằng giá năng lượng càng duy trì ở mức cao lâu, biên lợi nhuận doanh nghiệp càng bị thu hẹp, buộc một số công ty phải tăng giá.

Nâng lãi suất để ghìm lạm phát đồng nghĩa với việc siết thêm chi phí vay mượn lên chính những hộ gia đình vốn đã kiệt sức, và lên những doanh nghiệp tiêu dùng đang co lại. Giữ nguyên lãi suất thì mạo hiểm để lạm phát bén rễ. Người cầm lái chính sách tiền tệ, nói cho cùng, đang phải lựa chọn không phải giữa tốt và xấu, mà giữa hai cái giá phải trả.

Bài toán lãi suất càng thêm nặng nề khi nó không đứng một mình. Đúng vào thời điểm BoE cân nhắc siết lại chính sách tiền tệ, Bộ trưởng Tài chính John Healey cũng đang chuẩn bị một bản ngân sách đầy thách thức, với tín hiệu rõ ràng nhất về khả năng tăng thuế đối với các ngân hàng.

Bị trói bởi cam kết tranh cử không đụng đến thuế thu nhập, thuế giá trị gia tăng và bảo hiểm quốc gia, ông Healey buộc phải tìm nguồn thu ở những "địa hạt" ít gây ồn ào về chính trị. Và ngành ngân hàng - với thêm một năm lãi kỷ lục - trở thành đích ngắm dễ dàng. Một lãnh đạo ngân hàng ví von chua chát: bị buộc phải chọn loại thuế ít tổn hại nhất chẳng khác nào “bị mời chọn món trong thực đơn khi còn chẳng muốn bước chân vào nhà hàng”.

Nhưng trên hết, gốc rễ vấn đề lại không nằm ở lãi suất - dù tăng hay giảm - mà ở bản thân hệ thống thuế. Người đứng đầu Viện Kế toán Công chứng Anh và xứ Wales cảnh báo bộ luật thuế của Anh đã trở thành dài và phức tạp nhất thế giới, phình to gấp đôi trong 20 năm với hơn 1.000 khoản miễn, giảm thuế. Một hệ thống “chằng chịt những vách đứng và những yếu tố triệt tiêu động lực” thì dù lãi suất cao hay thấp cũng vẫn âm thầm bào mòn năng suất.

Vậy nên quyết định ngày 5/11 của BoE, dù kết quả thế nào, cũng chỉ là một mảnh của bức tranh lớn hơn. Nâng lãi suất có thể trấn an thị trường về quyết tâm chống lạm phát, nhưng không thể một mình gánh vác nhiệm vụ cân bằng một nền kinh tế lệch pha.

Điều nước Anh cần không phải là một cú ra đòn dứt khoát, mà là sự phối hợp tinh tế giữa chính sách tiền tệ, tài khóa và cải cách cấu trúc - bài toán đòi hỏi kiên nhẫn hơn là quyết liệt. Bởi sức bật của một nền kinh tế, nếu được xây trên nền móng không đồng đều, cũng mong manh như ánh sáng cuối một chiều Thu - rực rỡ nhưng chóng tàn.