Tái cấu trúc ngành lúa gạo - Bài cuối: Thị trường gạo thế giới trước áp lực giá hạ

Trong bối cảnh những yếu tố tác động đến giá gạo như kinh tế, chính trị, khí hậu… cũng biến động nên việc đưa ra nhận định về giá gạo trên thị trường toàn cầu vào thời điểm này vô cùng khó khăn.

Nhưng phần lớn các chuyên gia, tổ chức cho rằng giá gạo có khả năng sẽ giảm nhẹ. Dự báo trên được các nhà phân tích đưa ra dựa trên sự kết hợp giữa điều kiện cung ứng được cải thiện, thay đổi chính sách, các yếu tố kinh tế và xu hướng thị trường.

Thị trường gạo trong những năm qua đã chứng kiến những biến động bất thường bắt nguồn từ những thay đổi chính sách của Ấn Độ - quốc gia cung cấp hơn 40% gạo xuất khẩu toàn cầu. Vào tháng 9/2022, Chính phủ Ấn Độ chính thức áp dụng chính sách hạn chế xuất khẩu gạo, theo đó áp thuế 20% đối với loại gạo không phải gạo tẻ thường, đồng thời cấm xuất khẩu gạo 100% tấm. Tiếp đến tháng 7/2023, thế giới đã chao đảo khi Chính phủ Ấn Độ công bố lệnh cấm xuất khẩu gạo tẻ thường. Sau đó, mỗi lần Ấn Độ nới lỏng hạn chế là mỗi lần giá gạo thế giới lại đảo chiều.

Giá gạo trên thị trường toàn cầu đã liên tục giảm và tuần qua đã giảm xuống mức thấp nhất trong hai năm. Giá gạo xuất khẩu của Ấn Độ đã lao xuống mức thấp nhất kể từ tháng 6/2023, theo đó giá gạo trắng 5% tấm giảm từ khoảng 700 USD/tấn xuống còn 405 USD/tấn. Giá loại gạo này cũng được chứng kiến giảm mạnh ở các quốc gia xuất khẩu khác như ở Việt Nam là 389 USD/tấn, Thái Lan là 411 USD/tấn, Pakistan là 378 USD/tấn.

Trong báo cáo đánh giá và triển vọng hàng hóa thường niên năm 2025, AFEX, một nền tảng trao đổi hàng hóa, cho rằng sản lượng gạo trong năm nay ở Ấn Độ và các cường quốc xuất khẩu gạo trên khắp châu Á sẽ tăng mạnh nhờ điều kiện thời tiết thuận lợi chuyển từ El Nino sang La Nina. Do vậy, AFEX dự báo giá gạo toàn cầu sẽ giảm.

Theo dự báo, sản lượng gạo của Ấn Độ trong năm 2025 sẽ đạt mức kỷ lục 145 triệu tấn, trong khi xuất khẩu gạo của Ấn Độ dự kiến đạt 21 triệu tấn, cao hơn 3 triệu tấn so với năm 2024. Bên cạnh đó, sản lượng gạo toàn cầu trong niên vụ 2024-2025 cũng được dự báo đạt mức kỷ lục 532,9 triệu tấn, tăng 10,25 triệu tấn so với niên vụ trước. Tất cả những điều này tạo ra áp lực giảm lên giá gạo.

Dự báo trên của AFEX được củng cố thêm sau khi Chính phủ Ấn Độ ngày 7/3 quyết định dỡ bỏ lệnh cấm xuất khẩu gạo 100% tấm vốn được áp đặt từ tháng 9/2022. Các chuyên gia cho rằng quyết định này được Ấn Độ đưa ra để ứng phó với tình trạng lượng hàng tồn kho đạt mức cao kỷ lục là 67,6 triệu tấn tính đến ngày 1/2, gần gấp 9 lần mục tiêu 7,6 triệu tấn của chính phủ, đồng thời cho thấy New Delhi đã loại bỏ được lo ngại về vấn đề an ninh lương thực. Bên cạnh đó, các quốc gia đang bước vào vụ mùa thu hoạch mới.

Một thương gia có trụ sở ở Kolkata, miền Đông Ấn Độ cho biết, thị trường đang "tràn ngập" gạo. Lượng gạo dành cho xuất khẩu hiện cao hơn đáng kể so với dự kiến của ngành cách đây vài tháng.

Chuyên gia về giao dịch gạo quốc tế, ông E Rajiv Kumar, nhận định: “Vì nguồn cung dồi dào ở Ấn Độ nên tác động trong thời gian tới sẽ là giá gạo quốc tế giảm”.

Cùng chung nhận định giá gạo giảm trong thời gian tới, ông Hiren Gandhi, chuyên gia thương mại quốc tế, nhà phân tích địa chính trị đồng thời là cựu Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp bang Gujarat đã đưa ra 2 lý do: Thứ nhất là cung vượt cầu như đã nói ở trên. Thứ hai là do nhu cầu gạo yếu hơn từ các nhà nhập khẩu lớn (như Trung Quốc, Indonesia, Philippines) do những nước này hoãn mua hàng vì dự đoán giá sẽ tiếp tục giảm cộng thêm việc nhiều quốc gia đã tích trữ gạo vào đầu năm 2024 khi giá cao - điều làm giảm nhu cầu trong ngắn hạn. Tuy nhiên, ông Hiren Gandhi nhận định giá gạo sẽ tăng bật trở lại sau khoảng tháng Sáu hoặc Bảy tới.

Một thương nhân có trụ sở tại Bangkok, Thái Lan cho biết không có dấu hiệu nào cho thấy có bất kỳ đơn đặt hàng lớn nào sắp tới ở giai đoạn này.

Bên cạnh nguyên nhân nguồn cung dồi dào, nhu cầu giảm, một nguyên nhân khác cũng dẫn tới tình trạng giá gạo lao dốc, đó là việc đồng rupee của Ấn Độ - quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới - bị mất giá kỷ lục.

Trong bối cảnh này, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Ấn Độ, ông Bùi Trung Thướng đã đưa ra một số khuyến nghị cho doanh nghiệp Việt Nam: Thứ nhất là các doanh nghiệp nên học hỏi cách của Ấn Độ như tập trung phát triển các giống lúa chất lượng cao cũng như việc Chính phủ Ấn Độ gần đây công bố các vùng chỉ dẫn địa lý để tạo thương hiệu gạo đặc trưng, tạo dựng uy tín trên thị trường thế giới nhằm tăng cường doanh số. Thứ hai, các doanh nghiệp Việt Nam phải đa dạng hóa thị trường hoặc đa dạng hóa phương thức bán hàng (mở rộng các kênh tư nhân thay vì chỉ phụ thuộc vào kênh chính phủ để xuất khẩu). Thứ ba, các doanh nghiệp Việt Nam cố gắng duy trì thị phần đã có kể cả ở những thị trường, vùng lãnh thổ mà lượng gạo hoặc kim ngạch xuất khẩu chưa cao.

Trong nỗ lực giải quyết thực trạng chung này, mới đây Bộ trưởng Thương mại Thái Lan Pichai Naripthaphan cho biết Thái Lan đang lên kế hoạch thảo luận với Ấn Độ và Việt Nam để tìm cách ngăn giá gạo tuột dốc cũng như tình trạng cung vượt cầu, đồng thời đẩy nhanh tìm kiếm các cơ hội xuất khẩu mới.

Tuy nhiên, trái với những nhận định trên, một số nhà phân tích dự báo rằng giá gạo có thể tăng trong thời gian tới do nhiều nguyên nhân. Trong đó, nguyên nhân chính là do chính sách thuế quan của Mỹ nhằm vào những quốc gia có thặng dư thương mại lớn với nước này, trước hết phải kể đến Ấn Độ. Một số ý kiến khác cũng cho rằng giá gạo hiện đã chạm đáy và sẽ tăng nhẹ do áp lực từ chi phí đầu vào.

Dù vậy, thị trường luôn tiềm ẩn rủi ro, đặc biệt là từ các diễn biến toàn cầu và chính sách của các nước lớn. Chính vì vậy, để đảm bảo duy trì hoạt động hiệu quả, cả nhà xuất khẩu và nhập khẩu gạo nên theo dõi sát diễn biến thị trường và có những chính sách phù hợp nhằm ứng phó kịp thời với những biến động khó lường.