Thủy sản đón cơ hội tăng tốc cuối năm

Nhu cầu tiêu dùng gia tăng trong mùa lễ hội cuối năm, chu kỳ bổ sung tồn kho và tín hiệu tích cực từ một số thị trường đang mở ra cơ hội để xuất khẩu thủy sản tăng tốc trong những tháng cuối năm 2026. Đây là cơ sở để ngành hướng tới mục tiêu đạt và vượt kim ngạch 12 tỷ USD, dù sức ép từ thuế quan, truy xuất nguồn gốc và chi phí tuân thủ vẫn lớn.

Theo ông Trần Gia Long, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, để góp phần đạt và vượt mục tiêu 74 tỷ USD xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2026, riêng thủy sản cần duy trì kim ngạch khoảng 1 tỷ USD mỗi tháng trong những tháng cuối năm; trong đó, tôm tiếp tục được kỳ vọng là mặt hàng chủ lực.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), 8 tháng năm 2026, xuất khẩu tôm đạt 3,29 tỷ USD, tăng 12,3% và chiếm khoảng 41% tổng kim ngạch thủy sản. Trung Quốc là lực kéo chính với 1,13 tỷ USD, tăng 37,6%. 

Đây được xem là dư địa quan trọng để doanh nghiệp tận dụng trong giai đoạn cao điểm cuối năm, nhất là khi nhu cầu tiêu dùng tại các thị trường châu Á thường tăng trước các dịp lễ hội và Tết. Cùng với đó, nhu cầu bổ sung tồn kho của các nhà nhập khẩu sau thời gian thận trọng về đơn hàng cũng có thể tạo thêm động lực cho xuất khẩu.

Tuy nhiên, thị trường Mỹ đang đặt ra những thách thức đáng kể đối với tôm Việt Nam. Xuất khẩu tôm sang thị trường này thời gian qua giảm khá mạnh. Thuế Điều 301 ở mức 12,5%, cao hơn mức 10% của một số đối thủ, tạo bất lợi về giá. Trong khi đó, kết quả cuối cùng của đợt rà soát thuế chống bán phá giá sẽ tác động trực tiếp đến đơn hàng quý IV.

Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký VASEP, kết quả thuế chống bán phá giá và thuế Điều 301 sẽ chi phối đơn hàng từ Mỹ, giá chào và tốc độ chuyển hướng thị trường. Nếu mức thuế duy trì cao, dòng hàng có thể tiếp tục chuyển sang châu Á, đồng thời gây thêm áp lực lên giá bán.

Dù vậy, doanh nghiệp vẫn nhìn thấy cơ hội tại Mỹ đối với các sản phẩm chế biến sâu, giá trị gia tăng cao. Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Tập đoàn Thủy sản Minh Phú Lê Văn Quang cho biết, Mỹ đã vượt Nhật Bản trở thành thị trường lớn nhất của doanh nghiệp. Dù tôm Việt Nam chịu thêm mức thuế 12,5% tại Mỹ, chênh lệch so với tôm của Ấn Độ và Ecuador chưa đủ lớn để làm suy giảm sức cạnh tranh của các sản phẩm giá trị gia tăng.

Nhu cầu tăng cũng thúc đẩy doanh nghiệp mở rộng năng lực chế biến. Minh Phú đang đẩy mạnh tự động hóa, hướng tới tự động hóa 70-80% hoạt động sản xuất. Ông Lê Văn Quang cho biết, ngay cả khi ba nhà máy hoạt động tối đa công suất, doanh nghiệp vẫn chưa đáp ứng hết nhu cầu và có thể cân nhắc đầu tư thêm nhà máy nếu thị trường tiếp tục tăng trưởng.

Bên cạnh đó, tình trạng thường thiếu lao động cũng góp phần thúc đẩy Minh Phú tăng tốc hiện đại hóa, hướng tới tự động hóa. Theo doanh nghiệp, robot có thể thực hiện khối lượng công việc tương đương khoảng ba lao động và vận hành liên tục ba ca. Tại các nhà máy cũ, thiết bị sẽ được thay thế từng bước. Riêng Nhà máy chế biến thủy sản Minh Phú Khánh An tại Cà Mau có công suất thiết kế 35.000 tấn sản phẩm mỗi năm và được đầu tư mức độ tự động hóa, robot cao hơn.

Ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Chế biến thủy sản Minh Phú Khánh An cho biết, doanh nghiệp đặt mục tiêu bứt phá trong 6 tháng cuối năm, đạt hơn 3.300 tỷ đồng doanh thu và sản lượng xuất khẩu khoảng 9.000 tấn. Đơn hàng tăng chủ yếu nhờ khả năng cung cấp sản lượng lớn theo từng cỡ tôm và nhu cầu đối với tôm giá trị gia tăng.

Theo ông Nguyễn Hoàng Phẩm, Giám đốc Kinh doanh Công ty cổ phần Chế biến thủy sản Tài Kim Anh, tôm vẫn giữ vai trò chủ lực nhưng đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới, thay đổi là điều kiện để phát triển.

Một lợi thế của tôm Việt Nam là hệ thống sản xuất được chứng nhận. Bà Barbara Janker, Giám đốc Thương mại khu vực châu Âu và châu Á – Thái Bình Dương (APAC) của Hội đồng Quản lý Nuôi trồng thủy sản (ASC) cho biết, Việt Nam hiện là quốc gia sản xuất tôm được chứng nhận ASC lớn thứ ba thế giới xét theo sản lượng. Đây là lợi thế khi nhu cầu đối với tôm có chứng nhận tại châu Âu tiếp tục tăng.

Bên cạnh tôm, cá tra đang có cơ hội mở rộng thị trường khi xuất khẩu sang Mỹ giảm, trong khi Trung Quốc, EU và Trung Đông còn dư địa. Tại EU, nguồn cung cá thịt trắng tự nhiên thiếu hụt và giá cá tuyết cao tạo thêm khoảng trống cho cá tra Việt Nam.

Với cá ngừ, mực - bạch tuộc và hải sản khai thác, triển vọng vẫn phụ thuộc vào khả năng đáp ứng yêu cầu về nguồn gốc. Cua ghẹ có tín hiệu thuận lợi hơn nhưng chi phí tuân thủ vẫn cao.

Một hướng đi mới cũng đang được chú ý là cá rô phi. Việc cá rô phi Việt Nam từng bước xuất hiện trong các món sushi, sashimi cho thấy sản phẩm này có thể chuyển từ cạnh tranh về giá sang các phân khúc chế biến sâu, giá trị gia tăng. Đặc biệt, cá rô phi nước lợ có thể tạo bản sắc riêng nếu kiểm soát tốt chất lượng và toàn chuỗi sản xuất.

Theo VASEP, vượt mốc 12 tỷ USD xuất khẩu thủy sản năm 2026 vẫn khả thi nếu nhu cầu Trung Quốc duy trì và đơn hàng mùa cao điểm không bị gián đoạn. Tuy nhiên, tăng trưởng quý IV sẽ có sự phân hóa: tôm có thể tăng chậm do sức ép thuế tại Mỹ; cá tra dựa nhiều hơn vào các thị trường ngoài Mỹ; trong khi mực - bạch tuộc, cua ghẹ và một số nhóm nhuyễn thể có thể trở thành điểm sáng.