Trí tuệ nhân tạo: Đầu tư kỷ lục và ẩn số lợi nhuận

Năm ngoái, những tập đoàn công nghệ hàng đầu nước Mỹ như Amazon, Google và Microsoft đã chi 450 tỷ USD cho hạ tầng, phần lớn để phục vụ AI. Con số ấy vẫn còn khiêm tốn so với những gì đang tới. Riêng năm nay, mức chi được dự báo lên tới 900 tỷ USD cho chip, trung tâm dữ liệu và điện năng, và ước vọt lên 1.400 tỷ USD vào năm 2027. Để có nguồn lực cho cuộc đua này, các doanh nghiệp đã vay hơn 400 tỷ USD chỉ trong năm nay. Xét về quy mô, đây đang trở thành đợt bùng nổ đầu tư lớn nhất mà lịch sử kinh tế từng ghi nhận.

Nếu siêu trí tuệ thực sự nằm trong tầm tay, thì việc xây dựng những trung tâm tính toán trải rộng như các sân bóng có thể là quyết định phân bổ vốn sáng suốt bậc nhất của thời đại. Nhưng thị trường đòi hỏi nhiều hơn những lời hứa hẹn. Kể từ khi lập đỉnh hồi tháng 6/2026, giá cổ phiếu của những hãng AI lớn nhất đã sụt khoảng 15%, giữa lúc giới đầu tư ngày càng hoài nghi về khả năng sinh lời.

Giá cổ phiếu của Alphabet - công ty mẹ của Google - giảm 7% ngay sau khi công bố kết quả kinh doanh quý II/2026 vào ngày 22/7. Ngày 28/7, chỉ số chứng khoán chuẩn của Hàn Quốc, nơi hai nhà sản xuất chip Samsung Electronics và SK hynix giữ vai trò chi phối, giảm tới 1/10. Những phản ứng ấy cho thấy sự thận trọng đang dần thay thế tâm trạng hưng phấn.

Gốc rễ của mối lo nằm ở một phép tính không khó hình dung. Để bù đắp dòng vốn đổ vào AI bằng nguồn thu có thể xác định được, ngành này cần khoảng 2.500 tỷ USD doanh thu mỗi năm - vượt tổng doanh thu của toàn bộ ngành công nghệ cộng lại. Trong khi đó, chỉ một số ít người tiêu dùng cá nhân sẵn lòng trả tiền thuê bao AI, nên khoản lợi nhuận thực sự buộc phải đến từ khối doanh nghiệp. Đây chính là chỗ bức tranh trở nên kém sáng.

Theo Cục Điều tra Dân số Mỹ, khoảng 20% doanh nghiệp nước này có sử dụng AI trong hoạt động; con số này ở Anh vào khoảng 1/3. Mức lan toả ấy là nhanh xét theo mọi tiêu chuẩn, bởi bốn năm trước gần như chưa ai dùng đến các mô hình ngôn ngữ lớn. Song điều đáng chú ý là đà tăng dường như đã chững lại: tỷ lệ người lao động sử dụng AI trong công việc, sau khi đạt đỉnh 46% vào giữa năm 2025, nay chỉ còn khoảng 33%, theo khảo sát của ông Jon Hartley, Đại học Texas ở Austin, cùng các cộng sự.

Vấn đề không chỉ là bao nhiêu doanh nghiệp dùng AI, mà là họ dùng sâu đến đâu. Ở đây, thực tế khiêm tốn hơn nhiều so với bầu không khí đầu tư sôi động. Khảo sát của Ngân hàng Trung ương châu Âu cho thấy cuối năm 2025, chỉ 1/10 doanh nghiệp Khu vực đồng euro sử dụng AI xác nhận là dùng nó "một cách chuyên sâu". Ngân hàng Bundesbank ghi nhận khoảng một nửa doanh nghiệp Đức chỉ dành cho AI 5% giờ làm việc hoặc ít hơn.

Theo chuyên gia Ivan Yotzov của Ngân hàng Trung ương Anh, một giám đốc điều hành Mỹ trung bình sử dụng AI vỏn vẹn 1,7 giờ mỗi tuần - vừa đủ để soạn một bài trình chiếu PowerPoint chỉn chu, và khó nói là đã chạm tới tiềm năng của công nghệ. Với nhóm người dùng nghiệp dư này, các phiên bản miễn phí hoặc giá rẻ thường là quá đủ: gần một nửa doanh nghiệp Anh sử dụng AI không hề trả tiền. Còn ở một doanh nghiệp điển hình, mức chi hằng tháng cho mỗi lao động chỉ là 10,66 USD trong tháng 6/2026.

Chính khoảng cách giữa dòng vốn khổng lồ và nguồn thu thực tế làm dấy lên câu hỏi về hiệu quả. Doanh thu AI đang tăng rất nhanh - các ước tính độc lập dao động từ 150-220 tỷ USD mỗi năm, tuỳ phương pháp - nhưng có lẽ vẫn chưa đủ nhanh so với kỳ vọng của nhà đầu tư.

Ông Phurichai Rungcharoenkitkul của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế cho biết, mức độ sử dụng AI (được đo lường gián tiếp qua lượng token tiêu thụ) đang tăng nhanh hơn doanh thu, một phần vì người dùng liên tục chuyển từ mô hình miễn phí này sang mô hình miễn phí khác thay vì trả tiền. Hệ quả là một phần đáng kể của làn sóng đầu tư này mang bản chất cạnh tranh có tổng bằng không. Các hãng dùng năng lực tính toán mới không phải để mở rộng thị trường trả phí, mà để giành khách của nhau. Theo phân tích này, có lẽ tới 1/3 khoản đầu tư khó lòng mang lại lợi nhuận thoả đáng.

Dẫu vậy, kết luận rằng đây là bong bóng sẽ là vội vàng. Bức tranh có thể thay đổi căn bản nếu hai điều kiện được đáp ứng. Thứ nhất, AI phải chứng minh khả năng nâng cao năng suất một cách rõ rệt - điều mà đến nay bằng chứng còn mờ nhạt, khi 9/10 giám đốc điều hành nói AI chưa tạo tác động nào lên năng suất doanh nghiệp trong ba năm qua. Thứ hai, các doanh nghiệp phải chấp nhận đầu tư vào "vốn vô hình": tái cấu trúc quy trình, tổ chức lại nhân sự và dữ liệu từ trên xuống dưới. Lịch sử cho thấy cứ mỗi 1 USD đầu tư vào phần cứng, doanh nghiệp thường phải bỏ thêm 5-10 USD cho những khoản vô hình ấy để công nghệ thực sự phát huy hiệu quả. Cho đến nay, dấu hiệu của một cuộc chuyển đổi sâu như vậy vẫn còn thưa thớt.

Nói cách khác, thế giới đang đặt cược một khoản tiền chưa từng có vào một tương lai còn nhiều ẩn số. Trí tuệ nhân tạo có thể sẽ định hình lại nền kinh tế toàn cầu như những người lạc quan nhất tin tưởng. Tuy nhiên, con đường từ hạ tầng nghìn tỷ đến lợi nhuận bền vững vẫn còn dài, và phần thắng sẽ thuộc về những ai biến công nghệ thành năng suất thật, chứ không dừng ở những dãy máy chủ. Khi trí tuệ nhân tạo thực sự tiếp quản nền kinh tế, tác động của nó sẽ tự bộc lộ, không cần đến bất kỳ bảng thống kê nào./.