Vận hành hiệu quả và minh bạch thị trường năng lượng tại Việt Nam

Chiều 18/12, tại Hà Nội, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp (Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - VCCI) tổ chức Diễn đàn Xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh minh bạch với chủ đề "Thách thức và cơ hội cho doanh nghiệp". Diễn đàn được tổ chức ngay sau khi Quốc hội thông qua Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026–2030 tại Kỳ họp thứ 10, nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 70 của Bộ Chính trị về định hướng chiến lược phát triển ngành năng lượng.

Đây được xem là dấu mốc chính sách quan trọng, mở ra giai đoạn mới cho quá trình cải cách và hoàn thiện thị trường năng lượng tại Việt Nam theo hướng hiện đại, minh bạch và hội nhập sâu rộng. Với sự tham gia của đại diện các cơ quan quản lý Nhà nước, các chuyên gia, nhà khoa học, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp, diễn đàn là không gian đối thoại chính sách đa chiều, nơi các bên cùng trao đổi, phân tích, nhận diện những cơ hội và thách thức lớn, đồng thời đề xuất các giải pháp thực tiễn nhằm thúc đẩy hình thành và vận hành hiệu quả thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch tại Việt Nam.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhấn mạnh, trong những năm qua, ngành năng lượng Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, cơ bản đáp ứng các mục tiêu trong Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia tầm nhìn đến năm 2050. Tuy nhiên, để phát triển bền vững và khắc phục những bất cập hiện nay, ngành năng lượng cần tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực của cơ chế thị trường.

Theo đó, việc tái cơ cấu ngành năng lượng là yêu cầu tất yếu nhằm từng bước hình thành thị trường năng lượng cạnh tranh lành mạnh, minh bạch, đồng thời bảo đảm ổn định chính trị – xã hội. Trong quá trình này, cần phát huy vai trò chủ lực của doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực then chốt, đồng thời tách bạch rõ ràng nhiệm vụ sản xuất – kinh doanh với nhiệm vụ chính trị, công ích. Song song với đó là việc hoàn thiện cơ chế, chính sách để khu vực kinh tế tư nhân tham gia mạnh mẽ hơn vào đầu tư, vận hành và cung ứng dịch vụ năng lượng.

Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch, các đại biểu tại diễn đàn cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Trước hết, cần triển khai quyết liệt và hiệu quả các Nghị quyết của Đảng và Quốc hội liên quan đến phát triển năng lượng, đặc biệt là Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026–2030 vừa được thông qua. Đây là cơ sở chính trị – pháp lý quan trọng để xây dựng một khung khổ thể chế thống nhất, minh bạch và có tính ràng buộc cao. Cùng với đó là rà soát, đồng bộ hóa các luật liên quan nhằm loại bỏ xung đột, chồng chéo, giảm thiểu rủi ro pháp lý cho nhà đầu tư.

TS Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho rằng, năng lượng đang trải qua một cuộc chuyển đổi có tính lịch sử. Việt Nam cũng đứng trước những yêu cầu mới: bảo đảm đủ năng lượng cho tăng trưởng, giảm phát thải, nâng cao tính tự chủ, và hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Trong tư duy hoạch định hiện nay, an ninh năng lượng không chỉ là bảo đảm đủ nguồn cung, mà là một hệ thống hoàn chỉnh bao gồm: nguồn cung sơ cấp, hạ tầng – chuỗi cung ứng, thị trường minh bạch, công nghệ – chuyển đổi xanh và khả năng đầu tư dài hạn.

Theo Hội Dầu khí Việt Nam, chỉ khi 5 trụ cột an ninh năng lượng trên được xây dựng và phát triển đồng bộ, thì thị trường năng lượng mới vận hành đúng quy luật và nền kinh tế mới có cơ sở để phát triển bền vững. Trong cả 5 trụ cột đó, Petrovietnam đều đã và đang, sẽ phải giữ vai trò nòng cốt. Để tăng cường cạnh tranh và minh bạch để phát triển thị trường năng lượng hiện đại và bền vững, vấn đề mấu chốt vẫn là oàn thiện thể chế theo hướng ổn định, dự báo được và nhất quán, cũng như có tính bao trùm. Chính sách phải đi trước thực tiễn; tránh tình trạng chồng chéo và thay đổi liên tục.

Thêm vào đó, cần thiết lập cơ chế giá năng lượng dựa trên chi phí thực, hài hòa lợi ích theo diễn biến của thị trường và các nhà đầu tư trong chuỗi quyết định. Nhà nước không nên can thiệp vào cơ chế giá, mà chỉ đóng vai trò kiến tạo và điều hóa lợi ích các nhà đầu tư trong chuỗi bằng các công cụ thuế. Giá minh bạch là nền tảng của cạnh tranh, phát triển lành mạnh và thu hút đầu tư.

Tư duy phát triển hạ tầng và chuỗi giá trị năng lượng theo mô hình tích hợp. Khí – điện – LNG – tái tạo ngoài khơi phải được xem như một chỉnh thể rất quan trọng. Việc tạo điều kiện để Petrovietnam phát huy đúng và đủ vai trò trụ cột và có cơ chế đặc thù để tập đoàn triển khai các dự án chiến lược, nhất là: chuỗi khí – điện – LNG - diện gió ngoài khơi - Hydrogen và nhiên liệu mới hay  công nghệ thu gom khí carbon dioxide (CCS/CCUS). Cùng với đó, cần tăng cường vai trò phản biện, tư vấn khoa học của các cơ quan tư vấn phản biện độc lập như Hội Dầu khí Việt Nam. Đây sẽ tiếp tục là cầu nối giữa thực tiễn sản xuất và hoạch định chính sách, người đứng đầu Hội Dầu khí Việt Nam khuyến nghị. 

Về quản lý và giám sát thị trường cần tăng cường mạnh mẽ, bảo vệ cạnh tranh lành mạnh và quyền lợi của người tiêu dùng. Đồng thời, ứng dụng công nghệ số được xác định là giải pháp then chốt nhằm nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của thị trường năng lượng. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu thị trường tập trung, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dự báo cung – cầu, giám sát giao dịch và phát hiện bất thường sẽ góp phần giảm thiểu rủi ro, nâng cao niềm tin của doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Tại diễn đàn, ở phần thảo luận, các diễn giả mong muốn chuyển tải thông điệp, kêu gọi và tạo điều kiện thuận lợi để khu vực tư nhân trong và ngoài nước tham gia sâu rộng hơn vào thị trường năng lượng. Điều này đòi hỏi môi trường đầu tư ổn định, chính sách nhất quán, cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý và khả năng tiếp cận công bằng các nguồn lực như đất đai, vốn, hạ tầng và thông tin thị trường.