Việt Nam kỳ vọng hình thành dòng vốn hưu trí hàng tỷ USD

Sau hơn một thập kỷ triển khai thí điểm, thị trường quỹ hưu trí tự nguyện tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn hoàn thiện khung pháp lý, mở đường cho sự phát triển chuyên nghiệp của hệ thống hưu trí bổ sung. Không chỉ góp phần hoàn thiện mô hình an sinh xã hội đa tầng, kênh hưu trí bổ sung còn được kỳ vọng trở thành nguồn vốn trung và dài hạn quan trọng cho thị trường vốn, đặc biệt là thị trường trái phiếu trong nước.

Tại Hội thảo triển khai Nghị định 85/2026/NĐ-CP về bảo hiểm hưu trí bổ sung, do Bộ Tài chính tổ chức ngày 22/5 ở TP.Hồ Chí Minh, bà Phạm Thị Thanh Tâm, Phó Vụ trưởng Vụ Các định chế tài chính (Bộ Tài chính) cho biết, việc phát triển hệ thống quỹ hưu trí bổ sung đang trở nên cần thiết trong bối cảnh Chính phủ đồng thời theo đuổi hai mục tiêu là nâng cao an sinh xã hội và khơi thông nguồn lực cho tăng trưởng bền vững.

Sau hơn 10 năm thực hiện Nghị định 88/2016/NĐ-CP về chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện, thị trường đã hình thành nền tảng ban đầu với 4 doanh nghiệp được cấp phép quản lý quỹ hưu trí gồm Công ty TNHH Quản lý Quỹ Dragon Capital Việt Nam (DCVFM), Công ty TNHH Quản lý Quỹ SSI (SSIAM), Công ty cổ phần Quản lý Quỹ đầu tư MB (MB Capital) và Công ty Liên doanh Quản lý Quỹ đầu tư Chứng khoán Vietcombank (VCBF).

Đến cuối năm 2025, các đơn vị này đang quản lý 7 quỹ hưu trí bổ sung với tổng tài sản ròng hơn 2.206 tỷ đồng, tăng hơn 21 lần so với năm 2021. Số lượng người tham gia đạt gần 28.600 người, tăng hơn 42 lần sau 5 năm.

“Việc ra đời, vận hành hệ thống quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện đã góp phần đa dạng hóa các chính sách an sinh, đáp ứng nhu cầu tích lũy dài hạn cho một bộ phận người lao động có thu nhập trung bình và cao như thông lệ quốc tế”, bà Phạm Thị Thanh Tâm cho biết.

Dù quy mô hiện tại còn khá nhỏ so với tổng thị trường tài chính, giới chuyên gia đánh giá đây là một trong số ít cấu phần có khả năng hình thành dòng vốn đầu tư dài hạn ổn định cho thị trường vốn Việt Nam trong tương lai, tương tự vai trò của các quỹ hưu trí tại nhiều nền kinh tế phát triển.

Theo Bộ Tài chính, Nghị định 85/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 10/5/2026, được xây dựng trên cơ sở nâng cấp khung pháp lý từ mô hình thí điểm trước đây; đồng thời bổ sung cơ chế đầu tư và giám sát theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế. Một trong những điểm đáng chú ý của Nghị định mới là quy định rõ nguyên tắc minh bạch trong đóng góp và chi trả quyền lợi, cho phép người tham gia tiếp cận đầy đủ thông tin trước khi tham gia quỹ. Bên cạnh đó, hoạt động đầu tư của quỹ hưu trí bổ sung được thiết kế tương tự quỹ đầu tư chứng khoán nhưng có thêm các tiêu chí an toàn và bền vững nhằm phù hợp với đặc thù tích lũy dài hạn cho hưu trí.

Cơ chế giám sát cũng được thiết kế theo mô hình đa tầng với sự tham gia của cơ quan quản lý nhà nước, ngân hàng giám sát, tổ chức lưu ký và chính người tham gia quỹ nhằm hạn chế rủi ro hệ thống và tăng tính minh bạch cho thị trường.

Bộ Tài chính kỳ vọng việc hoàn thiện khung pháp lý sẽ góp phần phát triển hệ thống quỹ hưu trí bổ sung, nâng cao tính chuyên nghiệp và hiệu quả cung cấp dịch vụ; qua đó bổ sung thêm lựa chọn tích lũy dài hạn cho người dân và tạo thêm nguồn vốn dài hạn cho thị trường vốn, thị trường trái phiếu trong nước.

Tại hội thảo, ông R.Mark Davis, Chuyên gia tài chính cấp cao thuộc Ban Tài chính, Năng lực cạnh tranh & Đổi mới toàn cầu, Ngân hàng Thế giới (WB) cho rằng, nhiều quốc gia hiện xem hệ thống quỹ hưu trí tư nhân là một cấu phần quan trọng trong chiến lược phát triển thị trường vốn.

Theo ông Davis, trong bối cảnh các hệ thống hưu trí công truyền thống chịu áp lực lớn từ già hóa dân số, mô hình hưu trí theo cơ chế “đóng góp xác định” (Defined Contribution - DC) đang được nhiều nước ưu tiên phát triển nhằm giảm gánh nặng tài khóa và tạo thêm nguồn vốn đầu tư dài hạn cho nền kinh tế.

Hiệu quả của hệ thống hưu trí phụ thuộc chủ yếu vào lợi nhuận đầu tư ròng sau phí. Nếu chi phí quản lý quá cao, phần lớn lợi nhuận dài hạn của người tham gia sẽ bị bào mòn.

Chuyên gia dẫn chứng Quỹ Tiết kiệm Hưu trí Liên bang Mỹ (US Thrift Savings Plan) hiện có mức phí chỉ khoảng 0,05% tài sản quản lý (AUM), trong khi hệ thống quỹ hưu trí Thụy Điển duy trì dưới 0,25% AUM và Quỹ Dự phòng Hưu trí Malaysia ở mức khoảng 0,3% AUM. Trong khi đó, nhiều hệ thống trên thế giới không đạt được mức lợi nhuận đầu tư thực tế 3%/năm — ngưỡng được xem là cần thiết để biến 1 USD đóng góp thành khoảng 4 USD sau chu kỳ tích lũy hưu trí kéo dài 45 năm.

Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống quỹ hưu trí với cấu trúc chi phí thấp, quy trình đóng góp đơn giản và chiến lược đầu tư dài hạn hiệu quả. Các quỹ chỉ số chi phí thấp hiện là xu hướng phổ biến tại nhiều quốc gia nhằm tối ưu lợi ích cho người tham gia. Ngoài hiệu quả đầu tư, xu hướng mới trên thị trường quốc tế còn là đưa tiêu chí ESG (môi trường, xã hội và quản trị) vào danh mục đầu tư của các quỹ hưu trí nhằm bảo đảm tính bền vững dài hạn.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, thị trường hưu trí bổ sung có thể trở thành một trong những động lực thúc đẩy phát triển nhà đầu tư tổ chức dài hạn — yếu tố còn thiếu trên thị trường vốn hiện nay vốn vẫn phụ thuộc lớn vào dòng tiền cá nhân ngắn hạn.

Tuy vậy, thách thức lớn nhất vẫn là mở rộng độ bao phủ thị trường. Theo kinh nghiệm quốc tế được WB chia sẻ, nhiều quốc gia đã áp dụng cơ chế “tự động tham gia” (auto-enrollment), trong đó người lao động mặc định tham gia quỹ hưu trí khi vào làm việc, trừ khi chủ động từ chối. Mô hình này từng giúp tỷ lệ tham gia quỹ hưu trí tại Anh tăng mạnh từ khoảng 40-50% lên gần 90% chỉ sau vài năm triển khai.

Giới chuyên gia đánh giá, nếu được thiết kế phù hợp, hệ thống quỹ hưu trí bổ sung không chỉ giúp đa dạng hóa an sinh xã hội mà còn có thể trở thành nguồn vốn dài hạn quan trọng cho nền kinh tế Việt Nam trong nhiều thập kỷ tới.