Đây là nội dung bài phân tích của 2 chuyên gia cao cấp Rupert Horsley và Simone Haysom thuộc Tổ chức Sáng kiến toàn cầu chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (GI) trên trang mạng của Viện nghiên cứu các vấn đề an ninh Nam Phi (ISS) mới đây.

Ngày 27/3 vừa qua, nhà báo và nhà hoạt động xã hội Mozambique Ericino de Salema đang ra khỏi trụ sở Liên đoàn nhà báo quốc gia ở thủ đô Maputo thì bị 2 người đàn ông đẩy vào một chiếc xe Toyota không có biển kiểm soát. Hai người này lái chiếc xe dọc con đường lớn ra khỏi Maputo tới một địa điểm ở khu Muntanhane và tấn công nhà báo này. 

Một nhóm học sinh đi ngang qua đã thông báo cho mọi người và 2 kẻ tấn công đã lái xe bỏ chạy trước khi có thể gây nguy hiểm hơn cho nhà báo này.

De Salema là một nhân vật nổi tiếng ở Mozambique. Ông thường xuyên xuất hiện trên đài truyền hình độc lập STV và lên tiếng chỉ trích Tổng thống Filipe Nyusi với cáo buộc tham nhũng và lạm quyền.

Sự việc này đã gây ra làn sóng chỉ trích giận dữ trên khắp Mozambique và có nhiều đề nghị Quốc hội nước này phải chỉ đạo cảnh sát bắt giữ 2 kẻ tấn công nhà báo.

Người đứng đầu cơ quan phụ trách truyền thông của Mozambique đã phát biểu trong một buổi họp báo rằng “những kẻ tấn công nhà báo ngay giữa ban ngày và ở trên đường cao tốc công cộng tạo cảm giác chúng không sợ trừng phạt”.

Những vụ việc như trên đã trở nên phổ biến một cách đáng lo ngại ở Mozambique trong vài năm qua.  Hiện trường vụ tấn công nhà báo De Salema khá gần với nơi học giả José Macuane bị bắn hồi năm 2016.

Ông Macuane cũng thường xuyên chỉ trích chính phủ trên đài truyền hình STV. Kể từ tháng 10/2014 đến nay, đã có ít nhất 21 vụ ám sát hoặc âm mưu ám sát tại Mozambique. 

Để so sánh, dự án Nhân chứng ám sát của GI đã ghi nhận 159 vụ ám sát diễn ra tại Nam Phi trong năm 2017. Số vụ ám sát của Mozambique không cao bằng quốc gia láng giềng Nam Phi, nhưng việc thu thập dữ liệu không được hệ thống hóa và sự kiểm duyệt làm cản trở truyền thông đưa tin. Do đó con số thực tế có thể cao hơn.

Tại Mozambique, xu hướng bạo lực đang đe dọa sự ổn định và phát triển. Hình thức biểu hiện của các vụ ám sát tại nước này có liên quan đến chính trị.

Trong số những người bị ám sát thì có 8 người thuộc đảng đối lập Kháng chiến Quốc gia Mozambique (RENAMO) và chỉ có 1 người thuộc đảng cầm quyền Mặt trận Giải phóng Mozambique (FRELIMO).

FRELIMO và RENAMO đã đối chọi nhau trong cuộc nội chiến kéo dài và chỉ chấm dứt sau một sự dàn xếp thương lượng hồi đầu những năm 1990. 

Tuy nhiên, kể từ đó đến nay, một nền hòa bình bền vững vẫn khá xa vời. Một loạt vụ tấn công của RENAMO vào các cơ quan nhà nước năm 2013 đã dẫn đến vụ đột kích của lực lượng chính phủ vào nhà của cố lãnh đạo Afonso Dhlakama thuộc đảng này. Điều này đã dẫn tới việc RENAMO tuyên bố chấm dứt thỏa thuận hòa bình với FRELIMO.

Xung đột lại bùng phát sau chiến thắng của FRELIMO trong cuộc bầu cử hồi tháng 10/2014 mà RENAMO không công nhận. Sau đó đoàn xe của thủ lĩnh Dhlakama đã 2 lần bị trúng đạn hồi tháng 9/2015 và RENAMO cáo buộc có đội đặc nhiệm cảnh sát đứng sau âm mưu “ám sát” đó.

Một cuộc phỏng vấn với nhân viên giấu tên của đơn vị phản ứng nhanh thuộc lực lượng đặc biệt Mozambique được đăng trên tờ Daily Maverick (Nam Phi) đã khẳng định điều này. 

Kể từ đó, xung đột cường độ thấp đã tiếp diễn và người dân Mozambique coi điều này như cuộc nội chiến lần thứ 3 cho dù khá yên ắng.

Các vụ ám sát các nhân vật của RENAMO là một dấu hiệu đáng lo ngại cho thấy bạo lực ngày càng gia tăng bất chấp việc ưu tiên đối thoại giữa 2 lực lượng chính trị lớn nhất của Mozambique.

Một hình thức khác trong các vụ ám sát và âm mưu ám sát đang nhắm vào các đối tượng xã hội dân sự như luật sư, nhà báo và học giả (ít nhất có 7 vụ). Điều này cho thấy khía cạnh thứ 2  trong “cuộc nội chiến”, đó là tham nhũng và sự chi phối nhà nước bởi tội phạm có tổ chức. 

Ngày càng thấy rõ sự kết hợp chặt chẽ giữa tham nhũng, chính trị và bạo lực ở Mozambique. Thời điểm khởi nguồn có lẽ là vụ sát hại cựu thành viên FRELIMO, đồng thời là nhà báo điều tra tiên phong Carlos Cardoso hồi năm 2000.

Cardoso bị sát hại trong khi đang điều tra vụ gian lận ngân hàng rất lớn, trong đó có con trai của Tổng thống Joaquim Chissano lúc đó bị dính líu. Tên giết người đã bị bỏ tù nhưng được cho là vẫn tiếp tục điều khiển các hoạt động tội phạm từ trong tù. Tên này hiện đang chạy trốn.

Vụ tấn công nhằm vào nhà báo De Salema và các nhân vật xã hội dân sự khác cho thấy bạo lực đã ăn sâu vào đời sống chính trị và xã hội của Mozambique. Rất nhiều câu hỏi đặt ra là ai đứng đằng sau các vụ ám sát đó.

Họ có phải là các đối tượng trong thế giới ngầm hay là người thuộc lực lượng tinh nhuệ của chính phủ như đã được bài báo của Daily Maverick đề cập? 

Phản ứng trước vụ ám sát Thị trưởng Mahamudo Amurane của thành phố Napula (thủ phủ tỉnh cùng tên phía Bắc Mozambique) hồi tháng 10/2017, một nhà bình luận nhận xét: “Chúng ta có thể không bao giờ biết bộ mặt của những kẻ giết người”.

Chính sự thiếu trách nhiệm, khiến cho tình trạng bạo lực diễn ra nghiêm trọng, có lẽ là nhân tố đáng ngại nhất đối với dân chủ và ổn định ở Mozambique./.