Biến rơm rạ thành tín chỉ carbon: Lối ra mới cho nông dân An Giang

Hội thảo đã đưa ra lời giải cho bài toán nông nghiệp tuần hoàn trước trước tình trạng lãng phi nguồn phụ phẩm rơm rạ hiện nay.

Lãng phí nguồn phụ phẩm rơm rạ

Ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang cho biết, hiện nông dân trong tỉnh đang bước vào cao điểm thu hoạch lúa vụ Đông Xuân 2025 - 2026 với sản lượng lớn. Hiện toàn tỉnh đã thu hoạch được hơn 323.000ha lúa, năng suất đạt mức ấn tượng 7,78 tấn/ha, tăng 2,25% so với năng suất kế hoạch. Nhưng đi kèm với niềm vui trúng mùa là nỗi lo về “hậu trường” mặt ruộng.

Mỗi năm, An Giang sản xuất khoảng 1,3 triệu ha, cho ra khoảng 7 triệu tấn rơm rạ phát sinh mỗi năm. Đây là nguồn phụ phẩm nông nghiệp có giá trị, nếu được thu gom, quản lý và sử dụng hiệu quả sẽ góp phần hình thành chuỗi giá trị mới, nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển nông nghiệp tuần hoàn.

Thực hiện Đề án “Phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”, tỉnh An Giang đang tích cực triển khai các mô hình canh tác tiên tiến, áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật nhằm giảm chi phí sản xuất, nâng cao thu nhập cho nông dân và giảm phát thải khí nhà kính.

"Thông qua hội thảo nhằm thúc đẩy các thực hành quản lý rơm rạ bền vững và hỗ trợ thực hiện các mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính trong canh tác lúa, xây dựng phương pháp đánh giá tiềm năng cơ giới hóa thu gom rơm rạ, giúp các nhà quản lý và nhà đầu tư xác định các khu vực ưu tiên trong lập kế hoạch giảm phát thải khí nhà kính từ canh tác lúa và hỗ trợ xây dựng chuỗi giá trị bền vững", Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Văn Huỳnh, Giám đốc Hợp tác xã Thanh niên Phú Hòa, xã Tân Hội, tỉnh An Giang chia sẻ, Hợp tác xã hiện đang tham gia sản xuất 1.800 ha lúa trong Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Qua 5 vụ lúa đã góp phần thay đổi duy sản xuất của nông dân theo hướng giảm phát thải, tăng giá trị, bảo vệ môi trường. Nông dân tham gia sản xuất trong đề án đánh giá cao hiệu quả mang lại, giúp giảm giống, phân bón, số lần phun thuốc, lượng nước tưới... Tổng chi phí đầu vào giảm 40%, năng suất lúa tăng; lợi nhuận trung bình tăng 5 triệu đồng/ha/vụ; giảm lượng phát thải 3-4 tấn CO2/ha/vụ so với canh tác truyền thống.

“Tuy nhiên, ở một số vụ sản xuất, nhất là vụ Đông Xuân, nông dân còn gặp khó trong khâu xử lý rơm rạ do thiếu máy thu hoạch, máy cuộn rơm, rơm sau thu hoạch chưa có hướng xử lý tối ưu giúp nông dân có thêm nguồn thu nhập từ phụ phẩm này. Vì vậy, Hợp tác xã rất mong cấp trên quan tâm cơ giới hóa trong thu hoạch, cải tạo đất và có giải pháp xử lý rơm phù hợp, hiệu quả hơn”, ông Huỳnh nói.

Theo Ông Lê Văn Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến Nông tỉnh An Giang, qua khảo sát cho thấy hiện có tới hơn 26,3% lượng rơm rạ bị đốt trực tiếp ngoài đồng. Thực trạng này không chỉ gây ô nhiễm không khí, ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng mà còn làm suy kiệt chất hữu cơ trong đất. Ở những nơi không đốt, nông dân chọn cách vùi rơm xuống ruộng ngập nước. Tuy nhiên, việc vùi rơm chưa qua xử lý vi sinh lại chính là “thủ phạm” phát thải khí mê-tan (CH4) - loại khí gây hiệu ứng nhà kính mạnh gấp nhiều lần CO2.

Ông Dũng cho rằng, rơm rạ có nhiệt trị tương đương gỗ tươi, có thể làm nấm rơm, phân hữu cơ, thức ăn chăn nuôi, thậm chí là viên nén sinh khối và nhựa sinh học. Cứ 1 tấn rơm khô có thể cho ra 100kg nấm rơm tươi, sau đó bã nấm lại quay về bồi bổ cho đất, vậy nên việc nông dân đốt rơm rạ như từ trước đến nay là vấn đề đáng được quan tâm và cần những giải pháp thay thế khác hợp lý hơn.

"Mục tiêu đến năm 2030, 100% rơm rạ phải được thu gom và tái sử dụng. Để đạt được con số này, việc lập bản đồ tiềm năng thu gom, xác định vùng ưu tiên để đầu tư máy móc đồng bộ là hướng đi mang tính khoa học mà IRRI đang phối hợp triển khai cùng địa phương", ông Lê Văn Dũng nhấn mạnh.

Giải bài toán nông nghiệp tuần hoàn

Tiến Sĩ Bùi Tân Yên, chuyên gia từ IRRI cho biết, cái khó lớn nhất không phải nông dân không biết giá trị của rơm, mà là chi phí thu gom quá cao so với lợi nhuận mang lại. Hiện nay, tỷ lệ thu gom rơm rạ tại An Giang vẫn còn rất thấp, dao động từ 8-22% tùy vụ. Trong khi giá bán rơm cuộn tại ruộng chỉ khoảng 27.000 đồng/cuộn, thì chi phí logistics, máy móc lại là gánh nặng lớn.

Chuyên gia từ IRRI cũng cho hay, qua khảo sát thực tế cho thấy, để đầu tư một máy cuốn rơm, chủ cơ sở phải bỏ ra trung bình hơn 400 triệu đồng. Chưa kể, khả năng vận hành máy còn phụ thuộc chặt chẽ vào độ ẩm mặt ruộng và mạng lưới kênh mương; nếu ruộng ngập sâu hoặc đất quá lún, tỷ lệ máy chấp nhận vào thu gom bằng 0%.

Đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ông Hoàng Anh Tuấn cho biết, điểm sáng mới nhất trong câu chuyện quản lý phụ phẩm lúa gạo chính là sự ra đời của Nghị định 112/2026/NĐ-CP vào ngày 1/4/2026 vừa qua. Đây được coi là “chìa khóa” mở ra thị trường carbon trong nước và quốc tế.

Với khoảng 8,7 triệu tấn rơm rạ mỗi năm, An Giang đang sở hữu một “mỏ vàng carbon” có tiềm năng khai thác từ 8-15 triệu tấn CO2 tương đương mỗi năm. Nếu quản lý rơm rạ tốt, không đốt, không vùi ngập nước bừa bãi, nông dân và các hợp tác xã có thể bán tín chỉ carbon để bù đắp chi phí thu gom và tăng thêm thu nhập đáng kể. Đây chính là đòn bẩy kinh tế bền vững nhất để thay đổi tập quán sản xuất của hàng triệu hộ nông dân.

Quản lý rơm rạ không còn là câu chuyện riêng của môi trường, mà là chiến lược nâng cao giá trị hạt gạo và vị thế của nông sản Việt trên trường quốc tế. Để thực hiện hiệu quả Đề án "1 triệu halúa chất lượng cao, phát thải thấp", tỉnh An Giang cần những chính sách hỗ trợ trực tiếp hơn cho việc đầu tư máy móc chuyên dụng và hình thành các chuỗi logistics rơm rạ quy mô vùng.

Bên cạnh đó, việc liên kết giữa "Viện - Doanh nghiệp - Nhà nông" cần được thắt chặt để đưa các công nghệ xử lý vi sinh, công nghệ biochar (than sinh học) vào thực tế với chi phí rẻ nhất. Khi rơm rạ mang lại thu nhập khá lớn cho người dân, chắc chắn khói rơm sẽ không còn cay mắt trên những cánh đồng miền Tây.

"Chúng ta kỳ vọng vào một tương lai không xa, mỗi cuộn rơm từ đất An Giang không chỉ làm nên nấm, nên phân hữu cơ, mà còn làm nên những “chứng chỉ xanh” giúp hạt gạo Việt tự tin bước ra thế giới với vị thế của một nền nông nghiệp trách nhiệm và bền vững", ông Hoàng Anh Tuấn nhấn mạnh.