Bước chuyển cho giai đoạn phát triển mới: Động lực cũ không thể mở tương lai

Nhiều năm qua, tăng trưởng của Việt Nam chủ yếu dựa vào vốn đầu tư, đất đai, lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên. Mô hình ấy đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử, đưa nền kinh tế từ nghèo vươn lên quy mô lớn trong khu vực. Nhưng khi mục tiêu là nước phát triển có thu nhập cao thì chừng đó chưa đủ. Bởi vậy, Hội nghị Trung ương 3 xác lập bước chuyển chiến lược, từ tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng đầu vào sang phát triển dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người.

Sáu tháng đầu năm 2026, kinh tế tiếp tục duy trì đà tăng trưởng tích cực. GDP tăng 8,18%, xuất khẩu hàng hoá và dịch vụ tăng 20,18%, tích luỹ tài sản tăng 15,20%, còn công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 10,23%, tiếp tục là động lực chính của nền kinh tế. Nhưng phía sau những con số đó lại có những điều đáng suy nghĩ. Trong khi có 169.800 doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động thì cũng có tới 151.100 doanh nghiệp rút lui ra khỏi thị trường, tăng 18,8% so với cùng kỳ năm trước.

Những con số ấy cho thấy kinh tế vẫn giữ được đà tăng trưởng. Nhưng tăng trưởng cao chưa đồng nghĩa là nội lực đã đủ mạnh. Và khi dư địa phát triển theo chiều rộng dần thu hẹp thì câu hỏi đặt ra là: Động lực nào sẽ đưa đất nước đi nhanh hơn trên chặng đường tới?

Trong nhiều năm, tăng trưởng của nước ta chủ yếu dựa vào mở rộng vốn đầu tư, khai thác đất đai, sử dụng lao động chi phí thấp và phát huy các lợi thế sẵn có. Đó là lựa chọn hết sức phù hợp trong giai đoạn đầu đổi mới, góp phần quan trọng đưa đất nước từ một nền kinh tế nghèo vươn lên nhóm có quy mô lớn trong khu vực.

Nhưng thành công của hôm qua không thể đảm bảo cho thành công của ngày mai. Đất đai không thể mở rộng mãi. Lao động giá rẻ rồi sẽ mất dần lợi thế. Đầu tư nếu chỉ tăng về lượng mà không nâng được hiệu quả sẽ tạo áp lực lên nguồn lực quốc gia. Nói như nhiều chuyên gia kinh tế, dư địa tăng trưởng theo chiều rộng đã dần thu hẹp. Muốn đi tiếp thì chỉ còn con đường nâng cao năng suất, hiệu quả và sức cạnh tranh.

Bối cảnh hiện nay cũng cho thấy, cuộc cạnh tranh toàn cầu đã thay đổi. Điều quyết định không còn là nước nào có nhiều tài nguyên hơn hay nhiều nhân công giá rẻ hơn mà là nước nào có năng suất cao hơn, làm chủ công nghệ nhanh hơn và có nguồn nhân lực chất lượng cao hơn.

Chính từ thực tiễn ấy, Hội nghị Trung ương 3 xác định bước chuyển chiến lược thứ ba là chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng đầu vào sang phát triển dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người.

Đây chính là sự thay đổi mô hình phát triển đất nước!

Đại hội XIV của Đảng đã đặt mục tiêu rất rõ. Đó là đến năm 2030, GDP bình quân đầu người khoảng 8.500 USD, kinh tế số chiếm khoảng 30% GDP, tăng trưởng bình quân từ 10% trở lên. Và đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Muốn đạt được những mục tiêu ấy thì không thể chỉ tiếp tục phát triển bằng những động lực cũ. Đất đai, vốn đầu tư hay lao động giá rẻ vẫn cần, nhưng không phải là lợi thế quyết định. Mà điều quyết định là năng suất, là khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực.

Trong nền kinh tế số, giá trị lớn nhất không còn nằm ở tài nguyên dưới lòng đất mà ở tri thức và khả năng sáng tạo của con người. Một sản phẩm công nghệ cao có thể tạo ra giá trị lớn hơn rất nhiều lần so với việc chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô. Đó cũng là lý do khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực chính của mô hình tăng trưởng mới.

Và đó cũng là tinh thần xuyên suốt của Hội nghị Trung ương 3. Trung ương xác định phải đổi mới mô hình phát triển, xây dựng lực lượng sản xuất mới, lấy khoa học - công nghệ - đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính của tăng trưởng. Trung ương xác định phải phát triển mạnh kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đáng chú ý là ở bước chuyển chiến lược này, con người được đặt vào vị trí trung tâm. Công nghệ chỉ phát huy giá trị khi có con người làm chủ. Đổi mới sáng tạo chỉ trở thành động lực khi có cơ chế khuyến khích sáng tạo và đội ngũ nhân lực đủ năng lực để biến ý tưởng thành sản phẩm, thành năng suất và thành sức mạnh cạnh tranh.

Vì vậy, cùng với phát triển khoa học, công nghệ, Trung ương đã yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ có tư duy đổi mới, dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; có chính sách phát hiện, thu hút và trọng dụng nhân tài; coi phát triển con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển.

Điểm rất mới là Trung ương đã không tách tăng trưởng với đổi mới sáng tạo thành hai nhiệm vụ riêng. Tăng trưởng phải được tạo ra bằng đổi mới sáng tạo. Mỗi bước tiến về năng suất phải gắn với tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực.

Điều đó cũng cho thấy mục tiêu tăng trưởng hai con số không phải là bằng mọi giá. Điều cốt lõi là nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Nói cho cùng, Hội nghị Trung ương 3 không chỉ đặt ra một mô hình tăng trưởng mới mà còn mở ra cách phát triển mới. Khi tri thức, công nghệ và con người là nguồn lực quyết định thì đất nước mới có thể phát triển nhanh, bền vững và hiện thực hoá được những mục tiêu chiến lược đã được xác lập./.

Bài tiếp theo: Điều quyết định là hành động