Chương trình mục tiêu quốc gia: Giảm đầu mối quản lý, nâng hiệu quả nguồn lực

Bộ Tài chính đang hoàn thiện hồ sơ trình Quốc hội về giải pháp thống nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2030 thành một chương trình tổng thể, nhằm giảm đầu mối quản lý, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và tăng quyền chủ động cho địa phương. Theo phương án đề xuất, các mục tiêu, nhiệm vụ của 4 chương trình sẽ được sắp xếp lại theo nhóm vấn đề, không cộng gộp cơ học; đồng thời, giữ nguyên mục tiêu tổng thể và tổng nguồn lực đã được Quốc hội quyết nghị.

Tăng cường phân cấp cho địa phương

Ngày 4/8/2026, sau khi tiếp thu, giải trình ý kiến của các thành viên Chính phủ, Bộ Tư pháp và tổng hợp đề xuất của các bộ, cơ quan trung ương và địa phương, Bộ Tài chính đã có Tờ trình Chính phủ số 591/TTr-BTC về hoàn thiện hồ sơ trình Quốc hội về giải pháp thống nhất các Chương trình mục tiêu quốc gia.

Theo đó, 4 chương trình được đề xuất thống nhất gồm: Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa và Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển.

Theo phương án, Bộ Tài chính báo cáo Chính phủ trình Quốc hội ban hành Nghị quyết giữ nguyên mục tiêu tổng thể và tổng nguồn lực thực hiện chương trình. Chính phủ sẽ được giao quy định cụ thể về nội dung, cơ cấu nguồn lực và cơ chế, chính sách triển khai.

Điểm đáng chú ý là việc thống nhất không theo hướng cộng gộp cơ học 4 chương trình. Các mục tiêu, nhiệm vụ đã được Quốc hội quyết nghị vẫn được giữ nguyên nhưng sẽ được sắp xếp lại theo những nhóm vấn đề cần giải quyết, phù hợp với bản chất chính sách và mục tiêu của từng chương trình.

Cách tiếp cận này cũng tính đến giải pháp chuyển tiếp, nhằm không làm gián đoạn những nhiệm vụ đã được phê duyệt.

Về nguồn lực, ngân sách nhà nước được cơ cấu lại theo hướng phấn đấu đạt tỷ trọng 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên.

Cùng với đó, các đầu mối quản lý sẽ được thu gọn, gắn trách nhiệm của từng bộ chủ trì ngành, lĩnh vực với việc xây dựng mục tiêu, nhiệm vụ và tiêu chí đánh giá kết quả theo yêu cầu đầu ra. Bộ Tài chính tiếp tục thực hiện vai trò quản lý ngân sách nhà nước theo quy định.

Một điểm nhấn khác của chương trình là tăng cường phân cấp cho địa phương theo phương châm "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm".

Tuy nhiên, Bộ Tài chính cho biết, trong khi phương án thống nhất các chương trình đang được hoàn thiện, việc triển khai từng Chương trình mục tiêu quốc gia vẫn tiếp tục được thực hiện.

Đến nay, Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy và Chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp gồm xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội đã hoàn thành hệ thống cơ chế, chính sách và văn bản hướng dẫn thực hiện.

Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa cũng đã cơ bản hoàn thành cơ sở phân bổ nguồn lực và phần lớn các văn bản quản lý, hướng dẫn triển khai. Trong khi đó, Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển và Chương trình mục tiêu quốc gia về hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo đã hoàn thành cơ sở phân bổ nguồn lực nhưng vẫn tiếp tục hoàn thiện văn bản hướng dẫn.

Số vốn thực tế giải ngân vẫn còn thấp

Về nguồn lực, Quốc hội đã quyết nghị bố trí 35.000 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương trong năm 2026 để thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia, gồm 25.000 tỷ đồng vốn đầu tư công và 10.000 tỷ đồng kinh phí thường xuyên.

Đến ngày 31/7/2026, Thủ tướng Chính phủ đã giao 21.656 tỷ đồng cho 3 chương trình gồm: Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa và Chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp. Các địa phương đang hoàn thiện phương án phân bổ nguồn vốn để triển khai.

Tuy nhiên, nguồn vốn được bố trí và số vốn thực tế giải ngân vẫn còn khoảng cách khá lớn.

Đến hết ngày 31/7/2026, vốn đầu tư công thuộc giai đoạn 2026-2030 mới giải ngân khoảng 94 tỷ đồng, tương đương 0,5% kế hoạch. Kinh phí thường xuyên giải ngân hơn 27 tỷ đồng, đạt khoảng 2,8% dự toán. Theo Bộ Tài chính, tiến độ này còn thấp do phần lớn các chương trình vẫn đang trong quá trình hoàn thiện thủ tục giao kế hoạch, phân bổ vốn và ban hành cơ chế hướng dẫn.

Để đẩy nhanh tiến độ giải ngân của chương trình, Bộ Tài chính cho biết, sau khi nhận được phương án phân bổ của các bộ đủ điều kiện theo quy định, Bộ sẽ trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định việc phân bổ kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030 và kế hoạch vốn đầu tư công năm 2026 cho các chương trình.

Cùng với đó, một phần nguồn lực khác cũng đang được Bộ Tài chính tập trung giải ngân là số vốn ngân sách nhà nước năm 2025 được Quốc hội cho phép kéo dài sang năm 2026.

Bộ Tài chính đang theo dõi khoảng 18.232 tỷ đồng vốn được thực hiện kéo dài, trong đó vốn đầu tư công gần 6.982 tỷ đồng và kinh phí thường xuyên hơn 11.249 tỷ đồng.

Đến cuối tháng 7/2026, vốn đầu tư công của các chương trình kéo dài đã giải ngân khoảng 31% kế hoạch, trong khi kinh phí thường xuyên đạt khoảng 19,4% dự toán.

Đưa nguồn lực đến đúng nơi, đúng mục tiêu

Mặc dù, kết quả trên đã tích cực hơn so với những tháng đầu năm, song tiến độ vẫn cần được đẩy nhanh để bảo đảm hoàn thành kế hoạch giải ngân trong năm 2026.

Theo đó, Bộ Tài chính đã phân tích rõ các nguyên nhân dẫn đến sự chậm trễ này; đó là nhiều địa phương còn lúng túng, chưa chủ động quyết định điều chỉnh các khoản kinh phí không còn nhiệm vụ chi để phân bổ lại.

Cùng với đó là quá trình triển khai gặp khó khăn khi xác định đối tượng thụ hưởng cho các hoạt động hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề. Tiếp đến là biến động giá vật liệu khiến thủ tục điều chỉnh tổng mức đầu tư kéo dài, kèm theo khó khăn trong xác minh nguồn gốc đất và tái định cư. Ngoài ra, điều kiện địa hình miền núi khó khăn và thời tiết mùa mưa cũng ảnh hưởng nặng nề đến tiến độ thi công dự án.

Để khắc phục tình trạng chậm trễ, Bộ Tài chính kiến nghị Chính phủ chỉ đạo các bộ chủ trì chương trình rà soát kỹ thiết kế Chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể, loại bỏ các nội dung trùng lặp, chồng chéo nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và tiết kiệm chi thường xuyên. Các địa phương cũng cần rà soát, đề xuất nội dung để xây dựng Nghị quyết chung của Chính phủ, đảm bảo tính khả thi và phát huy quyền tự chủ.

Song song đó, Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo phải khẩn trương hoàn thành việc ban hành văn bản hướng dẫn và phương án phân bổ dự toán năm 2026. Các Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Dân tộc và Tôn giáo cần kịp thời tháo gỡ khó khăn cho các địa phương, tăng cường kiểm tra tiến độ và kiên quyết chấn chỉnh tình trạng đầu tư dàn trải, kém hiệu quả.

Mặt khác, các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương cũng cần đẩy nhanh việc phân bổ, giao dự toán và bố trí đầy đủ nguồn vốn đối ứng của địa phương. Cùng với yêu cầu về tiến độ, việc kiểm tra và tháo gỡ khó khăn trong quá trình thực hiện cũng được đặt ra nhằm bảo đảm nguồn lực được sử dụng đúng mục tiêu và hiệu quả.

Việc hợp nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia không chỉ nhằm thu gọn đầu mối quản lý mà còn đặt ra yêu cầu đưa nguồn lực đến đúng nơi, đúng mục tiêu và đúng tiến độ. Khi phân cấp cho địa phương đi cùng trách nhiệm và những điểm nghẽn về cơ chế, phân bổ vốn được tháo gỡ, hiệu quả của các chương trình sẽ được thể hiện rõ hơn trong quá trình triển khai giai đoạn 2026-2030.