Chuyển đổi số góp phần lưu giữ giá trị văn hoá Mo Mường

Trước nguy cơ mai một của nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể, chuyển đổi số đang trở thành giải pháp quan trọng để lưu giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Đối với Mo Mường - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia gắn bó với đời sống tinh thần của đồng bào Mường - số hóa không chỉ là yêu cầu từ thực tiễn mà còn mở ra cơ hội để di sản tiếp tục được trao truyền trong đời sống đương đại.

*Nguy cơ mai một

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt mục tiêu hoàn thành số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia vào năm 2026, tiến tới hoàn thiện vào năm 2030. Đây được xem là định hướng quan trọng nhằm đưa các giá trị văn hóa truyền thống bước vào không gian số, góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy di sản.Đối với các xã vùng Mường của tỉnh Phú Thọ như Thượng Cốc, Đại Đồng hay nhiều địa phương thuộc vùng Mường Vang, Mường Động trước đây, Mo Mường vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân. Những lời mo được cất lên trong các nghi lễ truyền thống không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn lưu giữ nhiều tri thức dân gian về lịch sử cộng đồng, phong tục tập quán và cách ứng xử của người Mường qua nhiều thế hệ.

Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh, xã Thượng Cốc, tỉnh Phú Thọ cho biết, với người Mường, mỗi bài mo không chỉ là lời cúng trong nghi lễ mà còn là nơi lưu giữ ký ức văn hóa của cộng đồng. Vì vậy, việc gìn giữ các bài mo và không gian thực hành mo luôn được các nghệ nhân đặc biệt quan tâm.

Tuy nhiên, phần lớn các bài mo hiện nay vẫn được truyền dạy bằng hình thức truyền khẩu. Nhiều nghệ nhân am hiểu sâu sắc về Mo Mường đã cao tuổi, trong khi số lượng người trẻ kế cận còn hạn chế. Cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, nhiều nghi lễ truyền thống không còn được tổ chức thường xuyên như trước, khiến không gian thực hành và diễn xướng Mo Mường ngày càng thu hẹp.

Theo Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh, đây là những thách thức lớn đối với công tác bảo tồn Mo Mường hiện nay khi nhiều tri thức dân gian quý giá vẫn đang được lưu giữ chủ yếu thông qua trí nhớ và kinh nghiệm của các nghệ nhân.

Trước yêu cầu bảo tồn di sản trong bối cảnh mới, nhiều địa phương trong tỉnh Phú Thọ đã đẩy mạnh hoạt động sưu tầm, ghi âm, ghi hình và lưu trữ tư liệu liên quan đến Mo Mường. Việc ứng dụng công nghệ số đang được kỳ vọng sẽ góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tạo điều kiện để di sản tiếp cận rộng rãi hơn với cộng đồng.

*Đưa di sản lên không gian số

Hiện nay, nhiều nghệ nhân đã chủ động sử dụng điện thoại thông minh và các thiết bị ghi hình để lưu lại các nghi lễ. Những hình ảnh, video tư liệu này được lưu trữ hoặc chia sẻ trên các nền tảng số, góp phần quảng bá, lan tỏa giá trị di sản và tạo điều kiện để nhiều người tìm hiểu, tiếp cận hơn với văn hóa Mường.

Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh chia sẻ, việc ghi lại các nghi lễ và chia sẻ trên các nền tảng như Zalo, Facebook không chỉ giúp bảo tồn, lưu trữ tư liệu mà còn tạo điều kiện để những người yêu thích, muốn tìm hiểu và học nghề mo có thêm nguồn tư liệu tham khảo. Qua đó, các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Mường được lan tỏa rộng rãi hơn trong cộng đồng.

Theo các nghệ nhân, việc ứng dụng công nghệ số đã góp phần đưa các bài mo, nghi lễ và không gian thực hành Mo Mường đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đây cũng là kênh kết nối hiệu quả để những người thực hành Mo Mường giao lưu, trao đổi kinh nghiệm và hỗ trợ nhau trong quá trình gìn giữ di sản.

Không chỉ phục vụ công tác quảng bá, số hóa, việc ứng dụng công nghệ số còn tạo nền tảng hình thành các nguồn dữ liệu phục vụ nghiên cứu, học tập và truyền dạy di sản trong tương lai. Tuy nhiên, quá trình này vẫn gặp nhiều khó khăn khi phần lớn nghệ nhân đang trực tiếp nắm giữ và thực hành di sản chưa được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng về công nghệ số.

Nghệ nhân Mo Mường Bùi Văn Hùng, xã Đại Đồng, tỉnh Phú Thọ cho biết, là một thầy mo trẻ, anh chưa được đào tạo bài bản về các kỹ năng quay, dựng phim. Vì vậy, các lớp tập huấn, hướng dẫn của ngành Văn hóa và các cơ quan chuyên môn đã giúp các nghệ nhân từng bước tiếp cận công nghệ, phục vụ việc lưu giữ, quảng bá Mo Mường đến cộng đồng người Mường cũng như đông đảo công chúng.

Theo các chuyên gia, việc số hóa di sản không chỉ dừng lại ở ghi âm, ghi hình mà cần được thực hiện bài bản, khoa học, bảo đảm tính nguyên gốc và xác thực của di sản. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng hệ thống dữ liệu phục vụ lâu dài cho công tác quản lý, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa trong dài hạn.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Bùi Huy Vọng cho rằng, việc số hóa Mo Mường cần được xác định là nhiệm vụ lâu dài, gắn với mục tiêu bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại. Sự biến mất của Mo Mường đang ở tốc độ rất nhanh. Vì vậy, củng cố, lưu giữ và phát huy được các giá trị của Mo Mường cũng là góp phần bảo tồn nền tảng văn hóa của Việt Nam. Đây là yêu cầu rất quan trọng trong công tác phát triển văn hóa hiện nay. Mo Mường cần được quan tâm hơn trong quá trình số hóa để những giá trị quý báu của di sản tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ sau.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, việc đưa Mo Mường lên không gian số được xem là hướng đi tất yếu. Đây không chỉ là giải pháp lưu giữ những giá trị văn hóa đang có nguy cơ mai một mà còn là cơ hội để di sản vượt qua những giới hạn về không gian và thời gian, tiếp cận với đông đảo công chúng bằng những phương thức mới.

Khi công nghệ được sử dụng đúng cách và gắn với việc tôn trọng các giá trị nguyên gốc, Mo Mường có thêm điều kiện để tiếp tục được trao truyền, thực hành và lan tỏa trong cộng đồng. Đó cũng là cách để hiện thực hóa mục tiêu phát triển văn hóa mà Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị đã đề ra từ những giá trị cụ thể, gần gũi và giàu bản sắc như Mo Mường hôm nay.