Doanh nghiệp tăng về số lượng và quy mô vốn, nhưng sức bền còn yếu

Theo số liệu thống kê, trong 6 tháng đầu năm, cả nước có gần 111,7 nghìn doanh nghiệp thành lập mới, với tổng vốn đăng ký hơn 1.352,6 nghìn tỷ đồng, tăng 22,5% về số lượng và 64,8% về vốn đăng ký so với cùng kỳ năm trước.

Vốn đăng ký bình quân đạt 12,1 tỷ đồng/doanh nghiệp, tăng 34,5%; tổng vốn đăng ký bổ sung vào nền kinh tế đạt gần 3,1 triệu tỷ đồng, tăng 11,3%. Điều này cho thấy không chỉ số lượng doanh nghiệp mới gia tăng mà quy mô nguồn lực đưa vào nền kinh tế cũng được cải thiện đáng kể.

Cùng với đó, hơn 58,1 nghìn doanh nghiệp quay trở lại hoạt động, nâng tổng số doanh nghiệp thành lập mới và tái gia nhập thị trường lên hơn 169,8 nghìn doanh nghiệp, tăng 11,2% so với cùng kỳ. Bình quân mỗi tháng có khoảng 28,3 nghìn doanh nghiệp gia nhập hoặc quay trở lại thị trường.

Đáng chú ý, số doanh nghiệp thành lập mới đều tăng ở cả ba khu vực kinh tế. Trong đó, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản có 1.151 doanh nghiệp, tăng 41,6%; công nghiệp và xây dựng có hơn 27,4 nghìn doanh nghiệp, tăng 37,2%; khu vực dịch vụ có hơn 83,1 nghìn doanh nghiệp, tăng 18,1%.

Các chỉ số trên phản ánh những chuyển biến tích cực của môi trường đầu tư, kinh doanh. Tỷ lệ doanh nghiệp phản ánh còn vướng mắc về cơ chế, chính sách đã giảm xuống còn 9,4%, cho thấy các giải pháp cải thiện môi trường kinh doanh bước đầu phát huy hiệu quả.

Tuy nhiên, quá trình phục hồi vẫn chưa đồng đều. Lao động đăng ký tại các doanh nghiệp thành lập mới chỉ đạt gần 515,3 nghìn người, giảm 12,8% so với cùng kỳ; số doanh nghiệp quay trở lại hoạt động cũng giảm 5,5%, cho thấy quy mô và khả năng mở rộng sản xuất của nhiều doanh nghiệp vẫn còn hạn chế.

Ở chiều ngược lại, số doanh nghiệp rút khỏi thị trường tiếp tục ở mức cao. Trong 6 tháng đầu năm, có 85,9 nghìn doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh có thời hạn, tăng 6,3%; gần 41,2 nghìn doanh nghiệp ngừng hoạt động chờ làm thủ tục giải thể, tăng 21%; gần 24 nghìn doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể, tăng tới 94,7% so với cùng kỳ năm trước.

Bình quân mỗi tháng có khoảng 25,2 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Tổng số doanh nghiệp rút lui trong nửa đầu năm lên tới hơn 151 nghìn, tương đương khoảng 89% số doanh nghiệp gia nhập và quay trở lại hoạt động.

Riêng trong tháng 6/2026, có 7.245 doanh nghiệp đăng ký tạm ngừng kinh doanh có thời hạn, tăng 7,4% so với tháng trước và tăng 12,6% so với cùng kỳ năm 2025. Số doanh nghiệp ngừng hoạt động chờ giải thể đạt 9.989, tăng 23,6% so với tháng trước; 4.959 doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể, tăng 29,4% và cao hơn 79,6% so với cùng kỳ.

Mặc dù số doanh nghiệp gia nhập thị trường vẫn cao hơn số rút lui, khoảng cách này chưa đủ lớn để tạo nền tảng vững chắc cho việc mở rộng khu vực doanh nghiệp. Đây cũng là thách thức trực tiếp đối với mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động.

Theo TS. Phạm Tuấn Anh, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, đến cuối năm 2025 cả nước có hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động. Trong khi đó, Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân đặt mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp, tương đương khoảng 20 doanh nghiệp trên mỗi 1.000 dân, đồng thời hình thành ít nhất 20 doanh nghiệp lớn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Để đạt mục tiêu này, bình quân mỗi năm trong giai đoạn 2026-2030 Việt Nam phải có thêm ít nhất 200 nghìn doanh nghiệp hoạt động. Tuy nhiên, thống kê giai đoạn 2016-2025 cho thấy chưa năm nào số doanh nghiệp tăng thêm vượt mốc 100 nghìn.

"Nếu muốn đạt mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 thì trong 5 năm tới, mỗi năm chúng ta phải có thêm ít nhất 200 nghìn doanh nghiệp hoạt động. Đây thực sự là một thách thức rất lớn", TS. Phạm Tuấn Anh nhận định.

Theo ông, khu vực doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn đối mặt với bốn điểm nghẽn lớn gồm thể chế, tiếp cận nguồn lực, thị trường và đổi mới sáng tạo. Chi phí tuân thủ còn cao, chính sách thiếu ổn định; khả năng tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ và dữ liệu còn hạn chế, trong khi yêu cầu của thị trường ngày càng khắt khe về chất lượng, môi trường, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững.

 

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam cho rằng, khó khăn lớn nhất hiện nay vẫn là khả năng tiếp cận vốn, đất đai và công nghệ.

"Nhiều doanh nghiệp có đơn hàng, có thị trường nhưng vẫn không thể mở rộng sản xuất vì không đáp ứng được điều kiện vay vốn hoặc tiếp cận các nguồn lực cần thiết. Đây là điểm nghẽn lớn nhất", ông Tô Hoài Nam nói.

Theo ông, chi phí tuân thủ pháp luật hiện cũng vượt quá khả năng của nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trong khi đó, các chính sách hỗ trợ vẫn thiên về giải quyết khó khăn trước mắt, chưa tạo được cơ chế dài hạn giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực nội tại.

Từ thực tế đó, ông Tô Hoài Nam đề xuất hoàn thiện thể chế để doanh nghiệp tiếp cận bình đẳng các nguồn lực như đất đai, vốn, công nghệ và nguyên liệu; đồng thời chuyển từ tư duy "hỗ trợ" sang "kiến tạo" môi trường phát triển.

Trong khi đó, TS. Phạm Tuấn Anh cho rằng cần tập trung vào hai nhóm giải pháp. Trước hết là phát triển doanh nghiệp theo từng giai tầng thay vì áp dụng một cơ chế chung. Doanh nghiệp siêu nhỏ cần được hỗ trợ chính thức hóa hoạt động và nâng cao năng lực quản trị; doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được hỗ trợ về vốn, công nghệ và thị trường; còn doanh nghiệp lớn cần được khuyến khích dẫn dắt chuỗi giá trị và đầu tư mạnh cho nghiên cứu - phát triển.

Nhóm giải pháp thứ hai là cải cách thể chế theo hướng khơi thông các nguồn lực, phát triển thị trường vốn để doanh nghiệp có thêm kênh huy động vốn trung và dài hạn, giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng. Đồng thời, chính sách thuế cần khuyến khích đầu tư cho khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và đào tạo nhân lực nhằm nâng cao năng suất, sức cạnh tranh.

Theo các chuyên gia, cùng với việc nâng cao năng lực hấp thụ của doanh nghiệp trong nước, cần thúc đẩy kết nối giữa doanh nghiệp nội địa và khu vực FDI để tận dụng cơ hội chuyển giao công nghệ, kinh nghiệm quản trị và tiêu chuẩn sản xuất, qua đó biến nguồn lực bên ngoài thành động lực phát triển nội sinh.

Bức tranh doanh nghiệp 6 tháng đầu năm 2026 cho thấy nền kinh tế đang có thêm động lực từ làn sóng thành lập doanh nghiệp mới và quy mô vốn đăng ký gia tăng. Tuy nhiên, số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường vẫn ở mức lớn, cho thấy sức chống chịu của khu vực doanh nghiệp còn nhiều hạn chế. Để doanh nghiệp thực sự trở thành động lực của mục tiêu tăng trưởng hai con số, chính sách không chỉ cần tạo thuận lợi cho doanh nghiệp gia nhập thị trường mà còn phải giúp doanh nghiệp tồn tại, phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh trong dài hạn.