Gỡ “nút thắt” kết nối giao thông Đông Nam Bộ - Bài 1: Điểm nghẽn hạ tầng

Đông Nam Bộ là vùng kinh tế năng động bậc nhất cả nước, có nhiều lợi thế về không gian phát triển với hệ thống cảng hàng không quốc tế, cảng biển lớn, mạng lưới giao thông trục Bắc – Nam và đường biên giới dài với nhiều cửa khẩu quốc tế.

Trong bối cảnh tình hình mới, nhất là sau khi hợp nhất các địa phương, yêu cầu đầu tư hạ tầng giao thông kết nối vùng Đông Nam Bộ càng trở nên cấp thiết. Đặc biệt, Cảng hàng không quốc tế Long Thành sắp đi vào khai thác, cùng định hướng hình thành Trung tâm Tài chính và Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ (TP. Hồ Chí Minh) được kỳ vọng sẽ tạo động lực phát triển mới cho toàn vùng.

Vừa qua, Đại hội Đảng bộ TP. Hồ Chí Minh, tỉnh Đồng Nai và Tây Ninh đã đề ra nhiều giải pháp đột phá về đầu tư hạ tầng giao thông, nhấn mạnh yêu cầu kết nối liên vùng nhằm phát huy tiềm năng của các địa phương sau hợp nhất. Đây được xác định là nền tảng quan trọng để khai thác hiệu quả lợi thế của vùng Đông Nam Bộ trong giai đoạn phát triển mới.

Nhóm phóng viên TTXVN thực hiện loạt bài viết với chủ đề "Gỡ bài toán "nút thắt" kết nối giao thông Đông Nam Bộ" nhằm phản ánh thực trạng và các giải pháp đầu tư hạ tầng giao thông trong khu vực, cùng cả nước bước vào giai đoạn phát triển mới.

Bài 1: Nút thắt hạ tầng

Nghị quyết số 24-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Đông Nam Bộ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đánh giá: Mạng lưới kết cấu hạ tầng cấp vùng, liên vùng, nhất là hạ tầng giao thông kết nối nội vùng và liên vùng còn thiếu, yếu, chưa đồng bộ, ảnh hưởng đến sự phát triển và sức lan tỏa của vùng.

* Thiếu đồng bộ

Dù được đầu tư mạnh mẽ trong thời gian qua, hệ thống kết cấu hạ tầng tại Đông Nam Bộ vẫn chưa theo kịp yêu cầu phát triển nhanh và bền vững. Mức độ kết nối liên vùng còn hạn chế, chi phí logistics cao so với khu vực và quốc tế. Vùng có hệ thống cảng biển lớn như: Cát Lái, Hiệp Phước, Cái Mép – Thị Vải; các sân bay quốc tế và mạng lưới đường bộ gồm cao tốc, vành đai kết nối TP. Hồ Chí Minh – Đồng Nai – Tây Ninh. Tuy nhiên, nhiều công trình hạ tầng then chốt mới ở giai đoạn khởi công hoặc chưa hoàn thành, làm giảm hiệu quả khai thác tổng thể.

Thời gian gần đây, các địa phương tập trung triển khai nhiều dự án giao thông quan trọng nhằm giải quyết các "điểm nghẽn". Cao tốc Phan Thiết – Dầu Giây đã đưa vào sử dụng năm 2023; cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu dài 53 km và Vành đai 3 TP. Hồ Chí Minh dài 76 km được khởi công cùng năm. Dự án cao tốc Bến Lức - Long Thành khởi động trở lại từ năm 2022, dự kiến hoàn thành năm 2026. Hiện, nhiều dự án khác đang được triển khai như: cao tốc TP. Hồ Chí Minh – Mộc Bài và tuyến TP. Hồ Chí Minh – Thủ Dầu Một – Chơn Thành.

Tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên dài 19,7 km đã hoàn thành và vận hành từ năm 2024. Nhà ga hành khách T3 – Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất đã đưa vào sử dụng từ tháng 4/2025. Dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành với tổng mức đầu tư khoảng 16 tỷ USD đang được đẩy nhanh tiến độ, phấn đấu hoàn thành giai đoạn 1 và đưa vào khai thác năm 2026.

Về hạ tầng cảng biển, dự án nâng cấp luồng Cái Mép – Thị Vải với tổng vốn đầu tư gần 1.420 tỷ đồng được khởi công tháng 2/2023, cho phép tàu từ 160.000 – 200.000 DWT hoạt động an toàn, tạo điều kiện nâng cao năng lực thông quan và thúc đẩy thu hút đầu tư.

Báo cáo chính trị Đại hội Đảng bộ TP. Hồ Chí Minh nhìn nhận, dù đạt nhiều kết quả quan trọng, phát triển hạ tầng vẫn thiếu đồng bộ, chưa đáp ứng yêu cầu "đi trước một bước", nhất là trong kết nối liên vùng, logistics, hạ tầng số và khoa học - công nghệ.

Tiếp giáp TP. Hồ Chí Minh, tỉnh Đồng Nai sau hợp nhất có diện tích hơn 12.700 km², dân số khoảng 4,5 triệu người, sở hữu hệ thống hạ tầng giao thông đa phương thức với Cảng hàng không quốc tế Long Thành, cảng Phước An và mạng lưới cao tốc đang hình thành. Đây là nền tảng để địa phương phát triển thành trung tâm công nghiệp, nông nghiệp, logistics và du lịch hiện đại.

Ông Nguyễn Duy Hưng, Phó Chủ tịch Hiệp hội logistics Đồng Nai cho rằng, việc lưu thông hàng hóa giữa Đồng Nai và TP. Hồ Chí Minh hiện vẫn chủ yếu dựa vào các tuyến giao thông truyền thống như: Quốc lộ 1, Xa lộ Hà Nội, Tỉnh lộ 25B hay các tuyến vào cảng Cát Lái. Tiến độ xây dựng các tuyến mới, mở rộng đường hiện hữu còn chậm, khiến ùn tắc ngày càng nghiêm trọng, làm tăng thời gian vận chuyển và chi phí logistics cho doanh nghiệp.

Với tỉnh Tây Ninh, Chủ tịch UBND tỉnh Lê Văn Hẳn cho biết, địa phương đã và đang triển khai các dự án giao thông trọng điểm quốc gia như Vành đai 3, Vành đai 4 và cao tốc TP. Hồ Chí Minh – Mộc Bài, đồng thời phối hợp chặt chẽ để bảo đảm tiến độ. Tuy nhiên, nhu cầu đầu tư hạ tầng giao thông của tỉnh rất lớn, trong khi khả năng cân đối nguồn lực còn hạn chế.

Ghi nhận thực tế, các tuyến giao thông huyết mạch của Tây Ninh thường xuyên quá tải vào dịp cao điểm, chưa đáp ứng yêu cầu kết nối nhanh với TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận, gây khó khăn cho lưu thông hàng hóa, hành khách và thu hút đầu tư.

Để phát triển đồng bộ hạ tầng kết nối liên vùng, các địa phương Đông Nam Bộ xác định ưu tiên hoàn thành đúng tiến độ Vành đai 3, chuẩn bị khởi công Vành đai 4, đẩy nhanh cao tốc Bến Lức – Long Thành, Biên Hòa – Vũng Tàu và TP. Hồ Chí Minh – Mộc Bài.

Theo Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh Phạm Bình An, giao thông là huyết mạch của nền kinh tế, nếu không thông suốt sẽ làm gia tăng chi phí vận chuyển, giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống của người dân.

* "Điểm nghẽn" chi phí logistics

Sau hợp nhất, Đồng Nai có lợi thế về diện tích, dân số và vị trí chiến lược, tiếp giáp TP. Hồ Chí Minh, đóng vai trò cửa ngõ kết nối các vùng kinh tế. Khi các công trình trọng điểm và Cảng hàng không quốc tế Long Thành được hoàn thành đồng bộ, địa phương được kỳ vọng trở thành trung tâm logistics hiện đại của cả nước.

Tuy nhiên, các tuyến kết nối từ phía Bắc qua Đồng Nai vào TP. Hồ Chí Minh chưa thông suốt, trong khi luồng vận chuyển từ Tây Nam Bộ qua TP. Hồ Chí Minh đến Đồng Nai thường xuyên ùn tắc. Đáng chú ý, tuyến kết nối trực tiếp giữa sân bay Long Thành và Tân Sơn Nhất chưa được triển khai, tạo áp lực lớn khi sân bay mới đi vào khai thác.

Theo chuyên gia Mai Thế Hoàng, giảng viên Trường Đại học Giao thông vận tải TP. Hồ Chí Minh, hạ tầng của Đồng Nai chưa theo kịp kỳ vọng về vai trò cửa ngõ liên kết vùng. Cao tốc TP. Hồ Chí Minh – Long Thành – Dầu Giây thường xuyên quá tải, cho thấy nhu cầu mở rộng, nâng cấp là rất cấp thiết.

Tại Tây Ninh, giao thông kết nối với Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam phụ thuộc chủ yếu vào Quốc lộ 22 đã quá tải, thiếu các tuyến thay thế, làm tăng thời gian vận chuyển và chi phí logistics. Báo cáo chính trị Đại hội Đảng bộ tỉnh Tây Ninh cũng chỉ rõ, nhiều dự án hạ tầng then chốt triển khai chậm, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển. Ông Huỳnh Huy Cường, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Tây Ninh cho rằng, tuyến Quốc lộ 22B quá tải kéo dài, gây ùn ứ hàng hóa, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chuỗi cung ứng của doanh nghiệp.

Theo Tiến sĩ Hoàng Văn Tú (Học viện Cán bộ TP. Hồ Chí Minh), hạ tầng liên kết vùng thiếu đồng bộ là nguyên nhân chính khiến chi phí logistics của Đông Nam Bộ ở mức cao, làm giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Các dự án then chốt như: Vành đai 3, Vành đai 4 chậm tiến độ đã tác động trực tiếp đến lưu thông hàng hóa và phát triển đô thị – công nghiệp liên vùng.

Báo cáo "Gia tăng liên kết logistics nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng Đông Nam Bộ" của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam chỉ ra, tốc độ đô thị hóa nhanh, hạ tầng thiếu đồng bộ và thủ tục chồng chéo đang khiến chi phí logistics tăng cao, kéo dài thời gian vận chuyển.

Bà Nguyễn Thị Nguyệt Dung, Giám đốc PV GAS LPG miền Nam cho rằng, cần hoàn thiện hạ tầng và chính sách liên vùng, ưu tiên đầu tư kho cảng nước sâu, hệ thống trung chuyển, đồng thời phát triển vận tải đa phương thức, tăng tỷ trọng đường thủy, đường sắt nhằm giảm áp lực cho đường bộ.

Hạ tầng giao thông kết nối thiếu đồng bộ, chi phí logistics cao đang là "nút thắt" lớn nhất cản trở khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp và sự phát triển bền vững của Đông Nam Bộ, đặt ra yêu cầu cấp bách về những giải pháp mang tính liên vùng, tổng thể và dài hạn./.

Gỡ “nút thắt” kết nối giao thông Đông Nam Bộ – Bài cuối: Hoàn thiện thể chế, huy động nguồn lực tổng hợp

Gỡ “nút thắt” kết nối giao thông Đông Nam Bộ - Bài 4: Tận dụng cơ chế

Gỡ “nút thắt” kết nối giao thông Đông Nam Bộ – Bài 3: San sẻ nguồn lực cùng hành động

Gỡ “nút thắt” kết nối giao thông Đông Nam Bộ - Bài 2: "Đường hướng" sẵn sàng