Khơi thông dòng chảy số: Chờ nhịp “khớp lệnh” từ chính sách

Trong lộ trình hiện đại hóa nền kinh tế, chiến lược thanh toán không dùng tiền mặt và nỗ lực minh bạch hóa quản lý thuế thực chất là hai bánh xe trên cùng một trục vận hành. Những biến động cục bộ trong hành vi thanh toán của một bộ phận hộ kinh doanh thời gian qua cần được nhìn nhận như một phản ứng ngắn hạn trước ngưỡng cửa minh bạch hóa, thay vì là một sự đảo chiều của xu thế số. Thực tế, đây là giai đoạn "khớp lệnh" cần thiết để các chủ thể kinh tế thích nghi với hệ sinh thái quản trị hiện đại mà Chính phủ đang hướng tới.

Quá trình chuyển đổi sang thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam đang bước sang giai đoạn phát triển mới. Nếu như trước đây trọng tâm chủ yếu là mở rộng hạ tầng thanh toán và phổ cập công nghệ, thì hiện nay bài toán lớn hơn là xây dựng một hệ sinh thái vận hành đồng bộ giữa ngân hàng, cơ quan thuế và các chính sách quản lý kinh tế.

Từ góc độ chuyên gia, nhiều ý kiến cho rằng những thay đổi trong hành vi thanh toán của một bộ phận hộ kinh doanh thời gian gần đây chủ yếu phản ánh giai đoạn thích nghi có độ trễ.

Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính – Ngân hàng (Trường Đại học Nguyễn Trãi) cho rằng, việc một số hộ kinh doanh tỏ ra thận trọng hơn với thanh toán qua tài khoản là tâm lý dễ hiểu khi cơ chế quản lý thuế chuyển dần sang dựa trên dữ liệu giao dịch và hóa đơn điện tử. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc xu hướng thanh toán số đang suy giảm. Theo ông Nguyễn Quang Huy, trong dài hạn, khi hệ thống dữ liệu vận hành rõ ràng và minh bạch, thanh toán qua ngân hàng vẫn sẽ là lựa chọn thuận tiện và hiệu quả nhất đối với phần lớn hoạt động kinh doanh.

Thực tế số liệu cũng cho thấy xu hướng chung của thị trường là thanh toán điện tử đang phát triển rất mạnh. Theo Ngân hàng Nhà nước, trong năm 2025 số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng trên 50%, riêng thanh toán qua mã QR tăng hơn 100%. Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng tiếp tục vận hành ổn định, trong khi hạ tầng chấp nhận thanh toán điện tử ngày càng được mở rộng từ khu vực bán lẻ, thương mại điện tử đến các dịch vụ công.

Những con số này cho thấy dòng chảy thanh toán số vẫn đang đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế. Sự điều chỉnh trong hành vi thanh toán của một bộ phận nhỏ hộ kinh doanh vì thế chỉ phản ánh một giai đoạn chuyển tiếp khi các quy định mới bắt đầu tác động đến thị trường.

Dưới góc độ quản lý nhà nước, việc tăng cường quản lý dựa trên dữ liệu theo Nghị định 68/2026/NĐ-CP được xem là bước đi chiến lược nhằm chuẩn mực hóa khu vực kinh tế cá thể. Ông Đặng Ngọc Minh, Phó Cục trưởng Cục Thuế cho biết, ngành thuế đang từng bước xây dựng hệ thống quản lý dựa trên dữ liệu hóa đơn điện tử và giao dịch kinh tế. Theo đó, dữ liệu cần đáp ứng các tiêu chí “đúng – đủ – sạch – sống” và có khả năng liên thông giữa các hệ thống.

Khi hệ thống dữ liệu vận hành hiệu quả, việc minh bạch hóa doanh thu không chỉ phục vụ quản lý mà còn giúp bảo vệ những người kinh doanh tuân thủ đúng quy định, đồng thời tạo ra môi trường cạnh tranh bình đẳng.

Tuy nhiên, sự sẵn sàng của hạ tầng công nghệ mới chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ để "khơi thông" dòng chảy số chính là sự chuyển dịch trong nhận thức của người dân và sự thay đổi phương thức tiếp cận của cơ quan quản lý.

Nhận thức rõ những lúng túng của hộ kinh doanh trong giai đoạn đầu chuyển đổi, ngành thuế đang thay đổi tư duy từ "quản lý" sang "đồng hành". Thực tế, Thuế các địa phương đang triển khai chiến dịch "Gõ cửa từng hộ" để trực tiếp hướng dẫn kê khai, hóa đơn, giúp xóa tan tâm lý ngại thủ tục rắc rối. Đáng chú ý, ngành thuế đã phối hợp với các đơn vị công nghệ cung cấp các giải pháp kế toán đơn giản, hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền với chi phí gần như bằng không cho hộ kinh doanh nhỏ.

Đặc biệt, nút thắt trong đối soát doanh thu đang dần được tháo gỡ nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành thuế, ngân hàng và các trung gian thanh toán. Việc liên thông dữ liệu không chỉ giúp tự động hóa quy trình báo cáo, giảm tải công việc sổ sách cho hộ kinh doanh mà còn tạo ra một "hệ sinh thái số" an toàn.

Điểm mấu chốt để "khớp lệnh" chính sách nằm ở việc tạo ra động lực kinh tế rõ ràng cho người kinh doanh. Theo ông Nguyễn Quang Huy, hướng đi đột phá chính là phát triển tín dụng dựa trên dòng tiền. Theo đó, khi sự minh bạch trong dòng tiền gắn liền với cơ hội tiếp cận vốn, thanh toán qua ngân hàng sẽ trở thành một "tài sản tín nhiệm" thay vì là yêu cầu thủ tục. Việc minh bạch hóa doanh thu qua hệ thống số sẽ tạo ra một “hồ sơ năng lực tài chính” chuẩn hóa, cho phép ngân hàng thương mại thay đổi phương thức thẩm định sang cho vay dựa trên dòng tiền thực tế.

Khi dữ liệu được liên thông, chính sự minh bạch này sẽ trở thành bằng chứng thép giúp hộ kinh doanh dễ dàng tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để phát triển quy mô một lợi ích thiết thực mà phương thức thuế khoán và giao dịch tiền mặt trước đây chưa từng mang lại được.

Song song với đó, Ngân hàng Nhà nước cho biết đang tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt. Các nghị định và thông tư liên quan đến giám sát hệ thống thanh toán, trung gian thanh toán và dịch vụ ngân hàng số đang được rà soát, sửa đổi nhằm tạo môi trường pháp lý đồng bộ và an toàn hơn cho các giao dịch điện tử.

Bên cạnh đó, hạ tầng thanh toán quốc gia cũng được đầu tư, nâng cấp liên tục, hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng vận hành ổn định, trong khi hệ thống chuyển mạch và bù trừ điện tử tiếp tục mở rộng kết nối với nhiều lĩnh vực để phục vụ thanh toán trong các dịch vụ công như y tế, giáo dục và giao thông.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy quá trình chuyển đổi sang thanh toán số thường diễn ra với tốc độ khác nhau giữa các quốc gia, nhưng đều dựa trên sự kết hợp giữa hạ tầng công nghệ, chính sách quản lý và niềm tin của người dân đối với hệ thống tài chính.

Tại Nhật Bản, một nền kinh tế phát triển với hệ thống tài chính hiện đại – tiền mặt vẫn giữ vai trò nhất định trong đời sống kinh tế. Theo số liệu của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản, tỷ lệ thanh toán không dùng tiền mặt năm 2024 đạt khoảng 42,8%, tương đương khoảng 141 nghìn tỷ yên.

Ở chiều ngược lại, Trung Quốc là một trong những quốc gia có tốc độ chuyển dịch sang thanh toán điện tử nhanh nhất thế giới. Các thống kê gần đây cho thấy khoảng 75–90% giao dịch tiêu dùng tại nước này được thực hiện qua các phương thức thanh toán điện tử, chủ yếu thông qua các nền tảng ví điện tử.

Tại Hàn Quốc, khảo sát hành vi thanh toán do Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc công bố cho thấy hơn 80% giao dịch bán lẻ được thực hiện bằng các phương thức không dùng tiền mặt, trong khi tiền mặt chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng số lượt giao dịch.

Các mô hình này cho thấy không có quốc gia nào loại bỏ hoàn toàn tiền mặt, mà đều theo đuổi hướng đi cân bằng giảm dần tỷ trọng tiền mặt, đồng thời nâng cao hiệu quả, an toàn và tính bao trùm của hệ thống thanh toán số.

Trong bối cảnh đó, Nghị định 68 quy định về chính sách thuế và quản lý thuế đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh được xem là bước hoàn thiện cơ chế quản lý đối với hoạt động kinh doanh và dòng tiền trong nền kinh tế số. Những xáo trộn ngắn hạn hiện nay là nhịp nghỉ cần thiết để hệ thống dữ liệu, hạ tầng thanh toán và các cơ chế hỗ trợ được triển khai đồng bộ hơn. Khi đó, thanh toán không dùng tiền mặt sẽ không chỉ là một thói quen công nghệ, mà trở thành nền tảng để mỗi hộ kinh doanh tự tin bước vào quỹ đạo phát triển chính quy và bền vững.