Không thể “trói” đất vào kế hoạch năm

Sau một năm triển khai Luật Đất đai 2024, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đánh giá, bên cạnh những kết quả tích cực trong việc nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và sử dụng đất đai, thực tiễn áp dụng vẫn bộc lộ nhiều vướng mắc, bất cập cần được tiếp tục nghiên cứu, sửa đổi và hoàn thiện.

Những hạn chế này không chỉ ảnh hưởng đến tiến độ phát triển kinh tế - xã hội tại các địa phương mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật để phù hợp hơn với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp hiện nay.

Một trong những điểm nghẽn lớn là hệ thống quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất. Theo quy định hiện hành, các địa phương phải lập kế hoạch sử dụng đất hàng năm ở cấp huyện. Quy trình này bị đánh giá là làm tăng thủ tục hành chính, kéo dài thời gian tiếp cận và chậm đưa đất vào sử dụng do đất bị “trói” vào kế hoạch năm.

Mặc dù Luật Đất đai 2024 đã có bước đột phá khi cho phép các địa phương được sử dụng quy hoạch đô thị hoặc quy hoạch xây dựng nông thôn thay thế cho quy hoạch sử dụng đất riêng lẻ nếu đã có đầy đủ nội dung phù hợp, nhưng trên thực tế, tỷ lệ phủ kín quy hoạch đô thị – nông thôn hiện vẫn còn thấp. Nhiều nơi chưa có quy hoạch bao phủ toàn bộ địa giới hành chính, dẫn đến tình trạng quy hoạch chồng chéo, không đồng bộ, gây lãng phí tài nguyên và ảnh hưởng đến tiến độ triển khai các dự án phát triển kinh tế - xã hội.

Thêm vào đó, mô hình chính quyền địa phương hai cấp ở một số tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (gồm cấp tỉnh và cấp huyện, không tổ chức cấp xã) cũng đặt ra nhiều thách thức trong phân định rõ ràng thẩm quyền quản lý, nhất là trong các thủ tục hành chính liên quan đến đất đai. Nhiều địa phương phản ánh việc không tổ chức HĐND cấp xã khiến tiếng nói của cộng đồng dân cư chưa được phản ánh đầy đủ trong các quyết định liên quan đến quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất tại địa phương.

PGS.TS Nguyễn Văn Hậu, chuyên gia chính sách công và đất đai cho rằng, những bất cập trong quá trình triển khai Luật Đất đai 2024 là không thể tránh khỏi. Một đạo luật có phạm vi ảnh hưởng rộng như Luật Đất đai cần thời gian để đi vào cuộc sống. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi hiện nay là tư duy quy hoạch đất đai và mô hình phân cấp quyền lực địa phương cần được rà soát lại một cách thực chất và đồng bộ.

“Chúng ta đang có quá nhiều lớp quy hoạch chồng lên nhau, từ quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch ngành, đến quy hoạch xây dựng, quy hoạch đô thị... mà thiếu một cơ chế điều phối tập trung và minh bạch. Khi các loại quy hoạch không “nói chuyện được với nhau” thì khó mà có thể kỳ vọng vào việc sử dụng đất hiệu quả” - ông Hậu phân tích.

Do đó, theo ông Hậu, việc yêu cầu lập kế hoạch sử dụng đất hằng năm cấp huyện tuy nhằm mục tiêu kiểm soát sát sao việc sử dụng đất nhưng trong thực tiễn lại tạo ra lượng giấy tờ “khổng lồ”, làm chậm dòng chảy đầu tư và phát triển. Do đó, chuyên gia này đề xuất, cần hướng tới việc lập kế hoạch sử dụng đất dài hạn 5 năm hoặc 10 năm, có tính ổn định và tầm nhìn dài hơi. Từ đó tạo ra hành lang pháp lý để các nhà đầu tư an tâm triển khai dự án mà không lo rủi ro pháp lý về quy hoạch thay đổi liên tục.

Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển (IPS) Lê Quang Bình cảnh báo, rằng nếu không sớm xử lý những điểm nghẽn trong quy hoạch và phân quyền, Luật Đất đai có nguy cơ bị "trì trệ trong bộ máy hành chính" bởi cái gì cũng chờ kế hoạch sử dụng đất hằng năm được phê duyệt mới triển khai.

“Đây là tư duy quản lý cũ kỹ, không phù hợp với nền kinh tế số và phát triển năng động. Chúng ta cần tin tưởng vào địa phương nhiều hơn, trao quyền thực chất, đi kèm với trách nhiệm giải trình rõ rang. Thâm chí, nên áp dụng thí điểm cơ chế "ủy quyền tự động" trong một số thủ tục đất đai tại các địa phương có năng lực quản trị tốt, từ đó nhân rộng mô hình nếu hiệu quả” – ông Bình đề xuất.

Đối diện với những bất cập này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất Quốc hội xem xét, thông qua việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai 2024; trong đó tập trung vào việc đổi mới quy trình lập, điều chỉnh và phê duyệt quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất.

Một trong những điểm sửa đổi đáng chú ý nữa là đề xuất bãi bỏ yêu cầu bắt buộc lập kế hoạch sử dụng đất hằng năm cấp huyện, chuyển sang lập kế hoạch sử dụng đất 5 năm gắn với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Mục tiêu của đề xuất này là nhằm giảm bớt thủ tục hành chính, nâng cao tính ổn định của quy hoạch và tạo điều kiện cho nhà đầu tư triển khai các dự án thuận lợi, nhanh chóng hơn.

Ngoài ra, dự thảo Luật Đất đai sửa đổi cũng đề xuất bổ sung quy định về cơ chế phối hợp giữa các cấp chính quyền trong quá trình lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất nhằm bảo đảm tính đồng bộ, liên thông giữa các loại quy hoạch, từ quy hoạch tổng thể quốc gia đến quy hoạch cấp huyện, xã.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin, số hóa dữ liệu đất đai và tích hợp hệ thống cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia cũng được nhấn mạnh trong dự thảo sửa đổi. Đây được coi là giải pháp then chốt để tăng tính minh bạch, hiệu quả trong công tác quản lý đất đai, đồng thời giảm thiểu tình trạng lạm dụng thủ tục hành chính gây phiền hà cho người dân và doanh nghiệp.

Đáng chú ý, để khắc phục tình trạng thiếu tiếng nói phản biện từ cơ sở, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất bổ sung quy định về trách nhiệm tham vấn ý kiến của cộng đồng dân cư, tổ chức chính trị – xã hội tại cơ sở khi thực hiện quy hoạch, giao đất, cho thuê đất hoặc chuyển mục đích sử dụng đất. Đồng thời, việc lấy ý kiến nhân dân cần được thực hiện công khai, minh bạch, có hồ sơ lưu trữ và báo cáo đầy đủ, tránh hình thức.

Việc sửa đổi, bổ sung Luật Đất đai 2024 là bước đi cần thiết nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai, đảm bảo hài hòa lợi ích giữa nhà nước, người dân và doanh nghiệp. Xây dựng một khung pháp lý ổn định, hiện đại, minh bạch và phù hợp với thực tiễn sẽ là nền tảng quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Dự kiến, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai sẽ được trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp cuối năm 2025, sau khi hoàn thiện các bước lấy ý kiến nhân dân, các chuyên gia và cơ quan chức năng.