Lời giải nào cho “tái định cư thủy điện” - Bài 2: Chính sách tái định cư chưa phù hợp

* Chưa đảm bảo các yếu tố tái định cư

Về điều kiện sản xuất tại khu tái định cư, ông Trương Đạt, Phó Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Kon Tum nhận định, cùng với các dự án thủy điện, các khu tái định cư thủy điện trên địa bàn tỉnh cũng gây ra những ảnh hưởng nhất định đến môi trường kinh tế, văn hóa, xã hội của người dân di cư khi phải nhường đất để làm các lòng hồ.

Ông Đạt phân tích, tổng diện tích đất canh tác của mỗi hộ gia đình trước khi tái định cư khoảng 2 – 4 ha, thậm chí là hàng chục ha. Toàn bộ đất canh tác của các hộ dân này là đất rẫy, đất cày công nghiệp và đất ruộng nằm dưới thấp, ven sông, suối, có độ ẩm, màu mỡ cao và ổn định. Sau khi được tái định cư, đất sản xuất chậm được đền bù so với cam kết, diện tích đất được đền bù ít hơn so với diện tích đất sản xuất trước kia, đất đền bù không đúng chủng loại,… nên người dân không thể sản xuất, hoặc không phục hồi sản xuất như trước.

Lấy ví dụ cụ thể, ông Đạt chỉ rõ, Dự án Thủy điện Plei Krông tiến hành ngăn dòng để tích nước lòng hồ, di dời 748 hộ dân đến tái định cư ở xã Hơ Moong bên bờ Tây sông Pô Kô vào năm 2006. Tuy nhiên, khi đến khu tái định cư, mỗi hộ dân chỉ được cấp 400 m2 đất; trong đó, đã mất 70 m2 đất xây nhà. Chính vì vậy, số đất còn lại để sản xuất khá ít ỏi, khiến người dân gặp nhiều khó khăn. Không chỉ vậy, một số diện tích đất ruộng nước lại được đền bù bằng đất khô, đất xấu nên dù có canh tác, hiệu quả kinh tế mang lại cũng không cao.

Ông Đặng Thanh Long, Chủ tịch Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật tỉnh Kon Tum cũng cho rằng tồn tại, bất cập lớn nhất ở hầu hết các dự án tái định cư thủy điện là tình trạng thiếu đất sản xuất, thiếu rừng và đất rừng nên rất khó phục hồi sinh kế và ổn định cuộc sống cho đồng bào tái định cư là dân tộc thiểu số. Trong khi đó, sinh kế, cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số miền núi không thể tách rời sản xuất nông nghiệp, không thể sinh sống thiếu rừng và đất rừng.

Đối với yếu tố xã hội, việc tạo ra mối quan hệ tốt giữa cộng đồng sở tại và cộng đồng tái định cư cũng chưa được đảm bảo. Ông Phạm Thanh Nam, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Đăk Nên, huyện Kon Plông còn cho biết, việc thiếu đất canh tác gây mâu thuẫn giữa người dân tái định cư (thôn Xô Luông) và người dân sở tại (thôn Tu Rét), do những người dân sở tại đã bị thu hồi đất để lấy đất cho người dân tái định cư. Vì vậy, đời sống và sinh kế của người dân thuộc diện tái định cư thủy điện đã bị giảm đi đáng kể so với trước kia.

*Tỷ lệ hài lòng thấp

Theo TS. Phạm Quang Tú, Phó Giám đốc Tổ chức Oxfam Việt Nam, qua quá trình khảo sát tại các khu tái định cư thủy điện, ông và các cộng sự nhận thấy có tới 90% số người dân được hỏi không hài lòng về điều kiện sống tại các khu tái định cư. Trong số đó, khu tái định cư Thủy điện YaLy được xem là tốt nhất thì chỉ số không hài lòng của người dân vẫn đạt tới 64%. Trong số những người dân được khảo sát, có 82% nói rằng cuộc sống của họ kém hơn nơi ở cũ, và chỉ có 11% người dân cho biết là cuộc sống của họ tốt hơn.

Bà Y Lang cho biết, trước đây, gia đình bà sinh sống ở thôn Đăk Lai cũ, kinh tế tuy vẫn phụ thuộc vào nông nghiệp song không thiếu đất sản xuất. Với 4 ha đất sản xuất, chủ yếu trồng sắn, ngô, các loại rau; cùng hơn 2 sào lúa nước, gia đình bà chưa bao giờ phải lo đến cái ăn. Thế nhưng, kể từ khi nhà và diện tích canh tác cũ bị ngập dưới lòng hồ Thủy điện Đăk Đrinh, gia đình bà đã chuyển lên ở tại thôn tái định cư mới.

“Bây giờ không có đất trồng lúa đâu. Họ bảo họ đền bù cho tôi mà cũng có thấy đâu. Tôi chờ 10 năm nay rồi, bây giờ đã hơn 70 tuổi, mà vẫn không có ruộng, chẳng có gì để trồng lúa cả. Muốn có lúa ăn, tôi và các con của tôi phải đi làm thuê cho người có đất tầm 2 đến 3 ngày để mua gạo ăn. Trước thì tự sản xuất được gạo, bây giờ lại phải đi làm thuê để mua gạo, cuộc sống khó khăn hơn trước”, bà Y Lang bộc bạch.