Nâng giá trị lúa gạo từ vùng nguyên liệu đến thị trường

Phát huy lợi thế này, nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã đang tập trung nâng chất lượng ngay từ khâu giống, lựa chọn các giống lúa có năng suất, chất lượng cao, khả năng thích ứng và chống chịu tốt. Qua thực tiễn sản xuất, nhiều giống lúa đặc sản, giống mới đã khẳng định hiệu quả, tạo ra những sản phẩm có giá trị cao, được thị trường đón nhận.

*Chú trọng các giống lúa chất lượng

Từ những thửa ruộng manh mún, sản xuất nhỏ lẻ trước đây, Công ty cổ phần Nông sản hữu cơ Hải Hậu, xã Hải An, từng bước hình thành vùng sản xuất tập trung, được quy hoạch tương đối đồng bộ. Hệ thống giao thông, kênh mương nội đồng được đầu tư, tạo điều kiện đưa máy móc vào sản xuất, nâng cao mức độ cơ giới hóa. Hiện gần 40 ha đất sản xuất của doanh nghiệp được gieo cấy giống lúa tám xoan bao tử, một trong những giống lúa đặc trưng của địa phương.

Theo ông Hà Minh Đức, Giám đốc Công ty cổ phần Nông sản hữu cơ Hải Hậu, tám xoan là giống lúa được lưu giữ, gieo trồng từ lâu đời, có khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng địa phương. Giống lúa có thời gian sinh trưởng khoảng 6 tháng và chỉ canh tác một vụ trong năm. Để nâng cao giá trị sản phẩm, doanh nghiệp chú trọng lựa chọn giống, kiểm soát quy trình canh tác, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật có nguồn gốc vi sinh, hữu cơ. Đặc biệt, sản phẩm tám xoan bao tử được thu hoạch khi lúa còn non, sản xuất theo quy trình hữu cơ đã tạo nên hạt gạo có độ mềm, thơm hơn.

Để bảo đảm vùng nguyên liệu ổn định, doanh nghiệp liên kết với nông dân địa phương, cung cấp giống, chuyển giao quy trình chăm sóc và tổ chức sản xuất thống nhất. Các hộ tham gia liên kết được hướng dẫn tận dụng các nguyên liệu tự nhiên như: ốc bươu vàng, cây điền thanh, cây chùm ngây, cây chuối... để ngâm ủ, tạo nguồn dinh dưỡng cho cây lúa. Ngoài ra, công tác phòng, trừ sâu bệnh cũng được thực hiện bằng nguyên liệu tự nhiên và chế phẩm vi sinh như vôi bột, tỏi, ớt, giấm.

Cùng với nâng cao chất lượng, doanh nghiệp chú trọng hoàn thiện mẫu mã, bao bì và xây dựng thương hiệu. Sản phẩm gạo tám xoan bao tử được công nhận OCOP 3 sao năm 2019 và là sản phẩm nông nghiệp, nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh năm 2021. Giá bán gạo tám xoan bao tử hiện dao động từ 100.000 - 120.000 đồng/kg, cao gấp từ 6 - 8 lần so với các sản phẩm gạo truyền thống.

Một hướng đi khác trong nâng cao giá trị hạt gạo là bảo tồn và phát triển những giống lúa có chất lượng đặc trưng. Gạo sạch chất lượng cao Toản Xuân 999 của Công ty trách nhiệm hữu hạn Toản Xuân là một trong những sản phẩm tiêu biểu, được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia năm 2025. Sản phẩm được sản xuất từ giống Bắc thơm thuần, được doanh nghiệp chú trọng bảo tồn nguồn gen. Mặc dù năng suất thấp, yêu cầu canh tác cao, song giống lúa này cho chất lượng gạo thơm ngon, vị ngọt đậm. Sản phẩm hiện được tiêu thụ tại 34 tỉnh, thành phố, giá bán cao hơn 60 - 70% so với các sản phẩm cùng loại trên thị trường.

Theo ông Trần Quốc Toản, Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn Toản Xuân, muốn nâng cao giá trị hạt gạo trước hết phải bắt đầu từ lựa chọn giống và tổ chức sản xuất phù hợp. Doanh nghiệp chú trọng nghiên cứu, phát triển những giống lúa có khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng, đồng thời kiểm soát chặt chẽ quy trình canh tác theo hướng hữu cơ. Việc kết hợp giữa giống phù hợp với quy trình sản xuất nghiêm ngặt là cơ sở để tạo ra những sản phẩm gạo có chất lượng, hương vị và giá trị cao hơn.

Thực tế cho thấy, khi hạt gạo được đầu tư ngay từ khâu giống, quy trình sản xuất đến xây dựng thương hiệu, giá trị sản phẩm được nâng lên rõ rệt. Tại Ninh Bình, nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã đã phát triển các dòng gạo chất lượng cao gắn với lợi thế của từng vùng sản xuất. Các sản phẩm như: Gạo sạch Quỳnh Thanh 999, Gạo sinh thái ruộng rươi, Gạo sạch chất lượng cao 888, Gạo Nếp bắc Nghĩa Bình, Gạo Huyết rồng hữu cơ... đang từng bước tạo dựng chỗ đứng trên thị trường.

*Gắn sản xuất với thị trường

Nếu lựa chọn giống và nâng cao chất lượng là nền tảng, thì liên kết sản xuất và tiêu thụ là yếu tố quan trọng để biến chất lượng thành giá trị kinh tế bền vững. Vụ mùa này, anh Trịnh Văn Diện, xã Ninh Giang, gieo cấy hơn 7 ha lúa, trong đó một nửa diện tích được liên kết với Công ty trách nhiệm hữu hạn Toản Xuân và Cường Tân để sản xuất gắn với bao tiêu sản phẩm.

Theo anh Trịnh Văn Diện, sản xuất lúa với diện tích lớn đòi hỏi phải gắn chặt với thị trường, nhất là khâu tiêu thụ. Vì vậy, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường tự do, gia đình anh duy trì liên kết với doanh nghiệp trong nhiều năm. Việc liên kết sản xuất và bao tiêu giúp người dân chủ động hơn về đầu ra, giảm rủi ro thị trường, đồng thời có thêm cơ sở để đầu tư nâng cao chất lượng và hiệu quả trên mỗi đơn vị diện tích.

Anh Nguyễn Văn Định, hộ nông dân tham gia liên kết sản xuất tiêu thụ với Công ty trách nhiệm hữu hạn Toản Xuân để sản xuất lúa rươi chia sẻ, từ khi tham gia liên kết sản xuất giống lúa ST25 với Công ty Toản Xuân, tôi và hơn 100 hộ dân ở địa phương được hướng dẫn, chuyển đổi sang sản xuất lúa - rươi theo phương pháp sinh thái, tuần hoàn. Người dân được cung cấp giống, quy trình chăm sóc, đặc biệt đầu ra được doanh nghiệp thu mua với giá cao hơn so với phương pháp canh tác truyền thống.

Sau hợp nhất, tỉnh có khoảng 132.000 ha lúa, là địa phương có diện tích lúa lớn nhất vùng Đồng bằng sông Hồng. Tuy nhiên, diện tích lúa tham gia các chuỗi liên kết, bao tiêu sản phẩm mới chiếm khoảng 1,13%. Khoảng cách giữa quy mô sản xuất và mức độ liên kết cho thấy dư địa để tổ chức lại sản xuất, hình thành các vùng nguyên liệu tập trung và nâng cao giá trị hạt gạo còn rất lớn.

Tỉnh Ninh Bình đã phê duyệt Đề án cơ cấu lại ngành Nông nghiệp giai đoạn 2026-2030, trong đó ưu tiên phát triển nền nông nghiệp hàng hóa tích hợp đa giá trị, khuyến khích sản xuất hữu cơ, sản xuất tuần hoàn, liên kết sản xuất gắn với phát triển sản phẩm OCOP. Mục tiêu không chỉ là tạo ra nhiều sản phẩm hơn, mà hướng tới sản phẩm có chất lượng cao hơn, có thương hiệu và khả năng cạnh tranh tốt hơn trên thị trường.

Ông Nguyễn Sinh Tiến, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình cho biết, liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân không chỉ giúp ổn định đầu ra mà còn thúc đẩy hình thành các vùng sản xuất tập trung, ứng dụng khoa học, công nghệ, kiểm soát quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng và giá trị nông sản. Vì vậy, tỉnh xác định xây dựng và nhân rộng các mối liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân theo hướng bền chặt, hiệu quả là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững, giá trị cao.