Thứ trưởng Trần Quốc Phương: Chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” trong đấu thầu

Trước những yêu cầu ngày càng lớn về minh bạch, cạnh tranh trong hoạt động đấu thầu, Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Quốc Phương cho biết, đã và đang tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách về đấu thầu theo hướng tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm, mở rộng các hình thức lựa chọn nhà thầu, đẩy mạnh đấu thầu qua mạng và ứng dụng công nghệ số. Cùng với đó, cơ chế kiểm tra, giám sát cũng được hoàn thiện, bảo đảm phù hợp với yêu cầu chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”.

Để hiểu rõ hơn về thực trạng, nguyên nhân cũng như các giải pháp đang được triển khai trong công tác đấu thầu, Thứ trưởng Trần Quốc Phương đã có những chia sẻ với giới báo chí xung quanh nội dung này.

Phóng viên: Xin Thứ trưởng cho biết về hiệu quả của hoạt động đấu thầu thông qua trang website Mua sắm công trong thời gian qua? Kênh kết nối này đã góp phần truyền tải thông tin giữa chủ đầu tư – nhà thầu – cơ quan quản lý ra sao?

Thứ trưởng Trần Quốc Phương: Thời gian qua, hệ thống mạng đấu thầu quốc gia tiếp tục vận hành ổn định, an toàn, kịp thời thích ứng với thay đổi về chính sách đấu thầu và chủ trương sắp xếp, tổ chức lại bộ máy chính quyền địa phương 02 cấp, mang lại những hiệu quả rõ rệt, cụ thể:

Bộ Tài chính đã kịp thời đưa ra các giải pháp kỹ thuật, hướng dẫn để hàng nghìn chủ đầu tư hoàn thành liên kết tài khoản, bảo đảm tiến độ hàng chục nghìn gói thầu, dự án, không ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân vốn đầu tư công trong năm 2025.

Cùng với đó, hệ thống mua sắm công đã tạo kênh kết nối, truyền tải thông tin thông suốt giữa hàng trăm nghìn chủ đầu tư - nhà thầu - cơ quan quản lý đấu thầu, công khai gần 1 triệu kế hoạch lựa chọn nhà thầu, hồ sơ mời thầu, kết quả lựa chọn nhà thầu.

Trong năm 2025, có hơn 100.000 gói thầu được tổ chức đấu thầu qua mạng với tổng giá trị 1,2 triệu đồng, tăng hơn 130% so với năm 2024. Tỷ lệ tiết kiệm trung bình năm 2025 đạt khoảng 7,29%, tăng so với năm 2024 là 5,51%.

Không những thế, hệ thống mua sắm công còn kết nối, chia sẻ dữ liệu với Hệ thống thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, đăng ký hợp tác xã, đăng ký hộ kinh doanh, hệ thống thông tin về quản lý ngân sách và kho bạc, hệ thống thông tin của các Ngân hàng, Trung tâm dữ liệu quốc gia, từng bước đáp ứng nguyên tắc “đúng – đủ- sạch – sống – thống nhất – dùng chung”.

Phóng viên: Xin Thứ trưởng cho biết những vấn đề bất cập trong lĩnh vực đấu thầu, cụ thể là những bất cập nào thường được doanh nghiệp phản ánh nhất?

Thứ trưởng Trần Quốc Phương: Trong năm 2025, Luật Đấu thầu đã tiếp tục được sửa đổi toàn diện, cơ bản tháo gỡ nhiều khó khăn, vướng mắc, bất cập phát sinh trong thực tiễn thời gian qua. Các quy định mới đã góp phần hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao tính công khai, minh bạch và hiệu quả trong hoạt động đấu thầu, mua sắm công, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho cả chủ đầu tư và doanh nghiệp tham gia hoạt động đấu thầu.

Năm 2025 cũng là năm triển khai sắp xếp, tổ chức lại chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, nên trong quá trình thực hiện các dự án đầu tư công nói chung và công tác đấu thầu nói riêng vẫn phát sinh một số khó khăn trong giai đoạn chuyển tiếp. Đáng chú ý, đội ngũ cán bộ trực tiếp thực hiện công tác đấu thầu, nhất là ở cấp cơ sở, còn thiếu về số lượng, hạn chế về kinh nghiệm, trong khi phải đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ, dẫn đến việc tổ chức lựa chọn nhà thầu ở một số nơi còn lúng túng, ảnh hưởng đến tiến độ triển khai dự án.

Bên cạnh đó, do tâm lý lo ngại rủi ro pháp lý và trách nhiệm cá nhân, một số chủ đầu tư vẫn còn thận trọng trong việc áp dụng các hình thức lựa chọn nhà thầu đã được pháp luật cho phép trong các trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định (như chỉ định thầu). Điều này phần nào làm giảm tính linh hoạt và chưa phát huy hết hiệu quả của các cơ chế đã được thiết kế trong pháp luật.

Đối với doanh nghiệp nhà nước, mặc dù, pháp luật về đấu thầu và pháp luật có liên quan đã trao quyền chủ động, tự quyết định lựa chọn nhà thầu trên cơ sở bảo đảm công khai, minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình, song thực tiễn cho thấy một số doanh nghiệp vẫn còn tâm lý dè dặt, chưa thực sự phát huy đầy đủ quyền tự chủ đã được trao.

Việc lựa chọn hình thức, phương thức đấu thầu phù hợp ở một số trường hợp còn chậm, dẫn đến kéo dài thời gian thực hiện dự án, ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư.

Có thể thấy, các bất cập nêu trên chủ yếu xuất phát từ khâu tổ chức thực hiện và giai đoạn chuyển tiếp về tổ chức bộ máy, hơn là từ sự thiếu hụt của khuôn khổ pháp lý.

Trong thời gian tới, với vai trò là cơ quan quản lý nhà nước về đấu thầu, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục tăng cường công tác hướng dẫn, đào tạo, tập huấn cho đội ngũ cán bộ làm công tác đấu thầu; đồng thời, đẩy mạnh tuyên truyền, quán triệt để các chủ đầu tư yên tâm, chủ động áp dụng đúng và đầy đủ các quy định của pháp luật, qua đó tạo môi trường đấu thầu minh bạch, thông thoáng hơn, củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp và xã hội.

Phóng viên: Trước những phản ánh của dư luận và báo chí liên quan đến số lượng nhà thầu tham dự một số gói thầu còn hạn chế, tỷ lệ tiết kiệm chưa cao, xin ông cho biết quan điểm của Bộ Tài chính về vấn đề này, cũng như những giải pháp đã và đang được triển khai nhằm nâng cao tính minh bạch, cạnh tranh và hiệu quả trong hoạt động đấu thầu thời gian tới?

Thứ trưởng Trần Quốc Phương: Trước hết, cần khẳng định rằng những vấn đề dư luận và báo chí nêu ra trong thời gian qua là các tín hiệu quan trọng, phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn của xã hội về tính minh bạch, cạnh tranh và hiệu quả của hoạt động đấu thầu. Bộ Tài chính luôn theo dõi sát sao các phản ánh này với tinh thần cầu thị, nghiêm túc tiếp thu và kịp thời chấn chỉnh khi cần thiết.

Tình trạng một số gói thầu có ít nhà thầu tham dự hoặc tỷ lệ tiết kiệm chưa cao là vấn đề đã tồn tại trong thời gian dài và đã được Quốc hội, Chính phủ đặc biệt quan tâm. Chính vì vậy, thời gian vừa qua, pháp luật về đấu thầu đã tiếp tục được sửa đổi, hoàn thiện, nhiều chính sách, giải pháp đột phá nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả, tiến độ trong hoạt động đấu thầu như: tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm; mở rộng các hình thức lựa chọn nhà thầu, trao quyền quyết định cho chủ đầu tư; hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát để bảo đảm phù hợp với chủ trương chuyển đổi mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”; đẩy mạnh đấu thầu qua mạng và ứng dụng công nghệ số.

Cùng với đó, các cơ chế chính sách nêu trên đã góp phần nâng cao rõ rệt hiệu quả công tác đấu thầu. Theo số liệu thống kê sơ bộ trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, tỷ lệ tiết kiệm trong năm 2025 đạt khoảng 7,29%, cao hơn so với giai đoạn trước, trong đó tiết kiệm qua chỉ định thầu đạt 5,37%, số lượng nhà thầu tham dự trung bình đạt khoảng 3 nhà thầu/gói thầu. Trong kết quả chung đó có vai trò quan trọng của Cục Quản lý đấu thầu, đơn vị chủ trì tham mưu Bộ trong việc hoàn thiện thể chế, chính sách và tăng cường công tác quản lý nhà nước về đấu thầu.

Trong thời gian tới, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động đấu thầu; kịp thời cảnh báo các gói thầu có dấu hiệu cạnh tranh thấp, hiệu quả chưa tương xứng; đồng thời phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành, địa phương để nâng cao chất lượng tổ chức đấu thầu. Mục tiêu xuyên suốt là bảo đảm hoạt động đấu thầu công khai, minh bạch, cạnh tranh, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu quản lý và kỳ vọng của xã hội.

Phóng viên: Xin Thứ trưởng cho biết kế hoạch trong năm 2026 đối với hoạt động đấu thầu, nhằm tiếp tục nâng cao minh bạch, đảm bảo công bằng và thu hút cạnh tranh và hiệu quả sử dụng ngân sách Nhà nước?

Thứ trưởng Trần Quốc Phương: Trong thời gian tới, hoạt động đấu thầu cần tiếp tục được triển khai theo một kế hoạch tổng thể, đồng bộ nhằm nâng cao tính minh bạch, bảo đảm công bằng và thúc đẩy cạnh tranh thực chất, qua đó sử dụng hiệu quả hơn nguồn vốn nhà nước.

Trọng tâm trước hết là tiếp tục hoàn thiện thể chế, khắc phục những quy định còn chồng chéo, thiếu rõ ràng, dễ bị lợi dụng, đồng thời chuẩn hóa các mẫu hồ sơ và tiêu chí đánh giá theo hướng công khai, định lượng và dễ giám sát. Song song với đó, cần đẩy mạnh đấu thầu qua mạng và số hóa toàn diện quy trình, bảo đảm mọi thông tin từ khâu lập kế hoạch, lựa chọn nhà thầu đến thực hiện hợp đồng đều được công khai, minh bạch, tạo điều kiện cho nhiều nhà thầu tiếp cận bình đẳng.

Một yêu cầu quan trọng khác là nâng cao chất lượng cạnh tranh bằng việc thiết kế gói thầu hợp lý, hạn chế các điều kiện không cần thiết gây cản trở doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ, qua đó mở rộng sự tham gia của thị trường. Cùng với đó, công tác kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình phải được tăng cường, gắn rõ trách nhiệm cá nhân với từng khâu trong quá trình đấu thầu, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Cuối cùng, việc đánh giá hiệu quả sau đấu thầu cần được coi trọng, không chỉ dừng ở tuân thủ quy trình mà cần hướng tới đo lường kết quả đầu ra và hiệu quả sử dụng vốn, qua đó góp phần củng cố niềm tin xã hội và nâng cao kỷ luật, kỷ cương trong quản lý đầu tư công.

Phóng viên: Xin trân trọng cám ơn Thứ trưởng!