Cuộc chiến thuốc lá lậu và bài toán sinh kế vùng biên

Trước thực trạng này, Chỉ thị số 25/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ xác lập một chiến lược hành động mới: Chuyển trọng tâm từ xử lý nhỏ lẻ sang triệt phá tận gốc các đường dây đầu nậu, siết chặt trách nhiệm chính quyền cơ sở và xây dựng thế trận lòng dân vững chắc.

Cứ mỗi dịp giáp Tết, khi nhu cầu tiêu dùng tăng vọt, hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại lại bước vào chu kỳ căng thẳng. Trong bức tranh vi phạm phức tạp ấy, thuốc lá điếu nhập lậu luôn là mặt hàng nóng, trực tiếp khoét sâu vào nền kinh tế và trật tự an toàn xã hội. Đằng sau những chuyến hàng xé lẻ vận chuyển xuyên đêm là áp lực nặng nề đè lên nguồn thu quốc gia và bài toán sinh kế nan giải của cư dân vùng biên.

Điểm nóng Tây Nam và mạng lưới thẩm lậu đa tầng

Sở hữu đường biên tiếp giáp Campuchia với địa hình sông rạch chằng chịt, tỉnh An Giang và Đồng Tháp từ lâu đã trở thành "tâm bão" của nạn buôn lậu. Đặc biệt vào mùa nước nổi, khi các mốc giới chìm sâu dưới biển nước, ranh giới kiểm soát trở nên mong manh hơn bao giờ hết.

Nói về thủ đoạn của các đối tượng trong giai đoạn này, đồng chí Trần Thanh Tâm (Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh An Giang) cho biết, vào mùa nước nổi, các đối tượng dùng vỏ lãi chuyển hàng từ Campuchia về Việt Nam tiêu thụ. Để tránh bị bắt giữ, chúng thuê người dân canh gác, theo dõi sát sao tại các vị trí mà lực lượng chức năng lập chốt kiểm soát.

Thủ đoạn ngụy trang cũng ngày càng tinh vi nhằm qua mắt lực lượng tuần tra, Đại tá Nguyễn Văn Tuấn (Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Đồng Tháp) phân tích, các đối tượng lợi dụng, trá hình bằng các thủ đoạn như giả dạng dân câu, dân lưới, sử dụng những xuồng, ghe nhỏ để sang lấy hàng từ Campuchia, vận chuyển qua biên giới rồi đi sâu vào nội địa tập kết, tiêu thụ.

Không chỉ hoạt động rầm rộ trên sông rạch, tuyến đường bộ cũng diễn ra căng thẳng không kém với những đoàn xe máy phân khối lớn chở hàng trăm bao thuốc lậu phóng bạt mạng trong đêm, sẵn sàng chống trả hoặc lao xuống kênh rạch để tẩu thoát khi bị truy bắt.

Đánh giá toàn diện về phương thức của giới tội phạm, Đại tá Nguyễn Hồng Khiêm, Phó Chỉ huy trưởng nghiệp vụ Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh An Giang, nhấn mạnh: "Các đối tượng buôn lậu thuốc lá đã triệt để lợi dụng đêm tối, chọn những nơi xa khu dân cư, địa bàn hiểm trở khó kiểm tra để hoạt động. Chúng xé lẻ hàng hóa qua biên giới nhằm giảm thiểu rủi ro, đồng thời bố trí lực lượng canh coi, cảnh giới từ xa để thông tin kịp thời và chủ động tránh né lực lượng chức năng".

Trên mặt trận đường thủy mở rộng ra biển, Đại tá Nguyễn Văn Tranh, Phó Tư lệnh Pháp luật, Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4, chia sẻ về tình hình thực tế: "Cơ bản các đối tượng mua bán, vận chuyển với số lượng nhỏ, chủ yếu hoạt động ở khu vực gần bờ; ở vùng biển xa bờ, hoạt động này đã giảm rõ rệt. Dẫu vậy, khó khăn lớn nhất hiện nay là công tác nắm bắt tình hình từ sớm, từ xa, tuyệt đối không để các đối tượng lợi dụng đêm tối hoặc thời tiết giông gió để vận chuyển hàng cấm".

Rời khỏi đường biên, hàng lậu nhanh chóng được phân tán về các đô thị tiêu thụ lớn, dù không có đường biên giới giáp nước bạn, thành phố Cần Thơ lại giữ vai trò như một trạm trung chuyển huyết mạch.

Ông Nguyễn Văn Bành, Phó Trưởng Ban Thường trực Ban Chỉ đạo 389, Chi Cục Quản lý thị trường thành phố Cần Thơ, cho biết các đối tượng hiện nay không còn duy trì kho tàng cố định mà chia nhỏ hàng hóa, vận chuyển bằng xe máy tốc độ cao, xe khách liên tỉnh hoặc thông qua dịch vụ chuyển phát nhanh. Việc giao dịch cũng chuyển dịch mạnh mẽ lên mạng xã hội và sàn thương mại điện tử. Tính riêng những tháng đầu năm 2026, các lực lượng chức năng thành phố đã xử lý 1.007 vụ, thu giữ hơn 38.638 bao thuốc lá điếu nhập lậu.

Phân tích dưới góc độ tài chính, ông Nguyễn Trí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam nêu rõ, thuốc lá nhập lậu hoàn toàn trốn thuế, không in cảnh báo sức khỏe và không được kiểm định chất lượng. Ước tính mỗi năm ngân sách Nhà nước bị thất thu khoảng 4.000 tỷ đồng, đồng thời có khoảng 500 triệu USD chảy ra nước ngoài. Ngoài ra, các doanh nghiệp sản xuất trong nước đều là công ty 100% vốn Nhà nước; việc thuốc lậu tràn lan làm sụt giảm sản lượng nội địa, tác động tiêu cực đến hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.

Nhìn lại hơn 10 năm thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg, dù hàng chục triệu bao thuốc lá lậu đã bị tịch thu, nhưng cuộc đấu tranh này vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn thực thi. Đại diện Công an tỉnh Đồng Tháp, ông Trà Quang Thanh thẳng thắn: "Phần lớn chúng ta mới dừng lại ở việc xử lý người vận chuyển, đai vác nhỏ lẻ. Khó khăn lớn nhất là các kho hàng và đầu nậu thực sự lại nằm bên kia biên giới Campuchia, nơi hoạt động này không bị cấm. Để giải quyết dứt điểm, bắt buộc phải đánh trúng các đầu nậu lớn đang ẩn mình trong nội địa".

Ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo Quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia) nhìn nhận qua hơn 10 năm thực hiện Chỉ thị 30, lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý hơn 80.000 vụ việc vi phạm. Dẫu vậy, kết quả phần nhiều mới dừng lại ở việc xử lý người bày bán, vận chuyển, tàng trữ nhỏ lẻ; các chuyên án đánh sập đường dây lớn, quy mô liên tỉnh vẫn chưa triển khai được nhiều.

Chỉ thị 25/CT-TTg và bài toán xây dựng lá chắn lòng dân

Nhằm khắc phục triệt để các khoảng trống pháp lý và cách làm cũ, ngày 9/6/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Chỉ thị số 25/CT-TTg về tăng cường công tác phòng chống thuốc lá lậu trong tình hình mới. Chỉ thị này được xem như một bước ngoặt chiến lược, gắn trách nhiệm quản lý thị trường với kỷ cương hành chính địa phương.

Làm rõ tính đột phá của văn bản này, ông Dũng nhấn mạnh: "Điểm mới mang tính quyết định của Chỉ thị số 25 là gắn trực tiếp trách nhiệm của người đứng đầu cấp xã, phường với công tác kiểm soát, buôn lậu, bày bán thuốc lá trên địa bàn quản lý. Chỉ khi lãnh đạo cấp ủy, chính quyền cơ sở thực sự vào cuộc quyết liệt, kết hợp cùng nghiệp vụ điều tra để triệt phá tận gốc các đường dây đầu nậu, trật tự thị trường mới có thể chuyển biến căn bản".

Đứng ở góc độ hiệp hội, ông Nguyễn Trí Nhân kỳ vọng lớn vào sự thay đổi phương thức đấu tranh: "Chúng tôi rất mong các lực lượng nòng cốt như Công an, Hải quan và Bộ đội Biên phòng đẩy mạnh xác lập các chuyên án lớn để triệt phá những mắt xích đầu nậu quy mô. Khi các đầu mối gom hàng lớn bị chặt đứt, hoạt động đai vác nhỏ lẻ và dòng chảy thẩm lậu tự khắc sẽ suy giảm".

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, công tác phối hợp liên ngành đang được thiết lập lại đồng bộ, Đại tá Nguyễn Hồng Khiêm khẳng định quyết tâm triển khai: "Thực hiện Chỉ thị 25, các lực lượng chức năng sẽ đồng loạt ra quân, siết chặt phối hợp từ khâu trao đổi tin báo, tuần tra kiểm soát địa bàn đến tổ chức bắt giữ và xử lý nghiêm minh theo quy định pháp luật. Khi các giải pháp này phát huy hiệu quả, buôn lậu qua biên giới sẽ giảm mạnh, vừa bảo vệ sản xuất nội địa, chống thất thu ngân sách, vừa giữ vững an ninh trật tự biên cương".

Tuy vậy, các biện pháp hành chính và nghiệp vụ sẽ khó phát huy tác dụng bền vững nếu thiếu đi giải pháp cốt lõi: bài toán kinh tế vùng biên. Phần lớn người tham gia mang vác hàng lậu là lao động nghèo, thiếu việc làm, dễ bị các đầu mối mua chuộc, trở thành mắt xích rủi ro nhất trong guồng quay phi pháp.

Chặn đứng dòng chảy thuốc lá lậu không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ hàng nghìn tỷ đồng cho ngân sách quốc gia, mà còn là thước đo kỷ cương thị trường và chủ quyền an ninh biên giới. Sự chỉ đạo nhất quán từ Chính phủ, nỗ lực kiên quyết của các lực lượng chức năng cùng thế trận an ninh nhân dân vững chãi chính là nền tảng cốt lõi để giữ vững ổn định kinh tế và bình yên nơi phên dậu Tổ quốc.