Nghịch lý dòng tiền trước ngưỡng cửa minh bạch - Bài 1: Khi hộ kinh doanh dè dặt với chuyển khoản

Thực tế, đây là giai đoạn 'khớp lệnh' cần thiết để các chủ thể kinh tế thích nghi với hệ sinh thái quản trị hiện đại mà Nghị định 68 đang hướng tới. Chùm 4 bài viết của TTXVN sẽ phản ánh đa chiều những chuyển động thực tế tại các mạch máu kinh tế cá thể, các lo ngại về thanh khoản hệ thống và tìm kiếm điểm "khớp lệnh" giữa quản lý thuế và chính sách tiền tệ trong kỷ nguyên minh bạch hóa.

Bài 1: Khi hộ kinh doanh dè dặt với chuyển khoản

Những ngày gần đây, trên nhiều tuyến phố bán lẻ ở Hà Nội và một số chợ đầu mối tại các địa phương, một thay đổi nhỏ nhưng dễ nhận thấy đang xuất hiện: không ít cửa hàng tỏ ra dè dặt khi khách đề nghị chuyển khoản. Những thao tác quét mã QR vốn đã trở nên quen thuộc trước đây, nay ở một số điểm bán lẻ lại đi kèm sự chần chừ, thậm chí là từ chối khéo.

Theo các chuyên gia kinh tế, hiện tượng này xuất phát từ sự cộng hưởng của nhiều nhóm nguyên nhân khác nhau, từ tâm lý người tiêu dùng, thói quen vận hành đến những thay đổi trong chính sách quản lý mới.

Một trong những nguyên nhân là lực cản tâm lý đang xuất hiện từ những lo ngại về an toàn giao dịch số. Chị Trần Thị Mai Dung (Ninh Bình), một khách hàng thường xuyên tại các chợ truyền thống, cho biết gần đây chị có xu hướng rút tiền mặt nhiều hơn khi đi mua sắm. Theo chị, những diễn biến phức tạp về tình trạng lừa đảo chiếm đoạt tài khoản ngân hàng hay giả mạo tin nhắn thanh toán khiến nhiều người cảm thấy việc giữ tiền mặt trong tay an tâm hơn. “Chuyển khoản thì tiện thật, nhưng đôi khi vẫn lo bị lộ thông tin cá nhân hoặc rủi ro mất tiền qua điện thoại”, chị Dung chia sẻ.

Bên cạnh nỗi lo bảo mật, những rủi ro mang tính kỹ thuật trong quá trình thao tác cũng khiến người dân e dè như chuyển nhầm số tài khoản hoặc tên người nhận.

Ngoài ra, thực trạng này xảy ra gần như đồng thời với thời điểm các quy định mới về quản lý thuế đối với hộ và cá nhân kinh doanh theo Nghị định 68/2026/NĐ-CP quy định về chính sách thuế và quản lý thuế đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh bắt đầu được triển khai từ ngày 5/3/2026. Theo đó, các hộ kinh doanh có doanh thu đạt ngưỡng nhất định, trong đó có mốc khoảng từ 500 triệu đồng/năm, sẽ phải chuyển dần sang phương thức kê khai thay vì thuế khoán, với yêu cầu minh bạch hơn về doanh thu và sổ sách.

Tại một cửa hàng tạp hóa ở phường Vĩnh Tuy (Hà Nội), chị Thủy, một hộ kinh doanh lâu năm, thừa nhận ưu tiên nhận tiền mặt hơn tiền chuyển khoản. Theo chị, thanh toán điện tử vốn rất tiện lợi, nhưng từ khi chính sách mới có hiệu lực, chị bắt đầu “cân nhắc kỹ hơn” mỗi khi khách đề nghị chuyển khoản.

“Chuyển khoản thì mọi thứ đều hiện trên sao kê. Với những hộ nhỏ như chúng tôi, nếu vượt mốc 500 triệu, phải kê khai, nộp thuế  thì việc nộp thuế không phải là vấn đề lớn nhưng sẽ phải chuyển sang kê khai, sổ sách cũng phức tạp hơn nhiều,” chị nói. Vì vậy, trong một số trường hợp, chị ưu tiên nhận tiền mặt để “đơn giản hơn”.

Tuy nhiên, cũng có trường hợp hộ kinh doanh cố tình chỉ nhận thanh toán bằng tiền mặt, hạn chế hoặc từ chối thanh toán điện tử nhằm che giấu doanh thu.

Hệ quả của việc ẩn doanh thu không chỉ dừng ở câu chuyện thất thu ngân sách mà còn tạo ra sự cạnh tranh thiếu công bằng trên thị trường. Những hộ kinh doanh tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ tài chính có thể bị giảm lợi thế về giá bán so với các cơ sở cố tình “né” thuế. Về lâu dài, tình trạng này làm suy giảm tính minh bạch của môi trường kinh doanh, ảnh hưởng đến nỗ lực xây dựng một thị trường hiện đại, công khai mà các cơ quan quản lý đang hướng tới. Các chuyên gia kinh tế nhận định: Khi dòng tiền không được ghi nhận đầy đủ, việc đánh giá chính xác quy mô khu vực kinh tế cá thể vốn đang góp phần vào tăng trưởng và tạo việc làm cũng trở nên khó khăn.

Trên thực tế, nhiều chủ hộ kinh doanh cho rằng thanh toán tiền mặt giúp dễ xoay vòng vốn và tránh phát sinh chi phí giao dịch. Tuy nhiên, nếu việc sử dụng tiền mặt gắn với hành vi không kê khai trung thực doanh thu, rủi ro pháp lý có thể rất lớn. Theo quy định hiện hành, hành vi khai sai dẫn đến thiếu số thuế phải nộp có thể bị truy thu, xử phạt và tính tiền chậm nộp; trong trường hợp nghiêm trọng còn có thể bị xử lý hình sự về hành vi trốn thuế. Việc thiếu minh bạch doanh thu cũng khiến nhiều hộ kinh doanh gặp khó khăn khi tiếp cận vốn tín dụng hoặc mở rộng quy mô hoạt động do không chứng minh được năng lực tài chính thực tế.

Trao đổi với báo chí, luật sư Nguyễn Văn Được Tổng Giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ tư vấn thuế Trọng Tín, dù cá nhân, hộ kinh doanh có nhận tiền mặt hay chuyển khoản, chia nhỏ tiền ra các tài khoản nhận tiền khác nhau, thay đổi nội dung nhận tiền, hay làm cách nào đi nữa, thì các cơ quan chức năng có cơ sở dữ liệu để đối soát theo quy định pháp luật, chứng cứ thông qua dữ liệu đã định danh trên VneID, liên kết trên tài khoản hàng, dữ liệu hoá đơn và ứng dụng eTax Mobile để xem xét nghĩa vụ thuế của người nộp thuế. Do đó, hành vi trên không có tác dụng để “né thuế”, mà còn tạo ra môi trường kinh doanh không minh bạch, lành mạnh giữa các thành phần kinh doanh.

Ở một góc độ khác, sự thay đổi từ tiền chuyển khoản sang tiền mặt không hẳn xuất phát từ sự “né tránh” chính sách, mà phần nhiều đến từ tâm lý chưa kịp thích nghi. Khi dòng tiền qua ngân hàng và nền tảng số được ghi nhận đầy đủ hơn, một số hộ kinh doanh nhỏ lẻ lo ngại việc vượt ngưỡng doanh thu sẽ kéo theo thêm nghĩa vụ về kế toán, hóa đơn và quản lý thuế.

Chính trong khoảng trống thích nghi này, tiền mặt quay trở lại như một lựa chọn mang tính phòng thủ hơn là xu hướng dài hạn.

Tuy nhiên, đây được xem là những biến động cục bộ khi nhìn vào bức tranh tổng thể của hệ thống thanh toán. Theo Ngân hàng Nhà nước, những tháng đầu năm 2026, thanh toán không dùng tiền mặt vẫn duy trì đà tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước, với mức tăng hơn 40% về số lượng giao dịch. Các kênh như internet banking, mobile banking và QR code tiếp tục mở rộng nhanh trong đời sống tiêu dùng. Đáng chú ý, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam đã gấp gần 28 lần GDP, phản ánh quy mô và mức độ thâm nhập sâu của dòng tiền số trong nền kinh tế.

Chuyên gia kinh tế Đinh Trọng Thịnh cho rằng việc một bộ phận người dân và hộ kinh doanh có xu hướng quay lại sử dụng tiền mặt không nên được nhìn nhận như một sự đảo chiều xu thế.

Theo chuyên gia Đinh Trọng Thịnh, đây là phản ứng tự nhiên trong giai đoạn chính sách mới đi vào thực tế, khi các hộ kinh doanh  cần thời gian để điều chỉnh và thích nghi với cơ chế quản lý mới dựa trên dữ liệu.

“Tâm lý thận trọng là điều dễ hiểu khi bước vào một giai đoạn minh bạch hóa mạnh hơn về dòng tiền. Tuy nhiên, xét trên tổng thể, nền tảng thanh toán số vẫn đang phát triển ổn định và chiếm tỷ trọng áp đảo trong hệ thống giao dịch”, ông Đinh Trọng Thịnh nhận định.

Để sự ổn định này không bị lung lay bởi những rào cản tâm lý nhất thời, cơ quan Thuế đã chủ động nhập cuộc thay vì đứng ngoài những băn khoăn của người dân. Cùng với việc triển khai Nghị định 68, ngành thuế đã và đang chủ động triển khai các chương trình đồng hành, hỗ trợ hộ kinh doanh chuyển đổi. Tại nhiều địa phương, cán bộ thuế đã xuống tận địa bàn để trực tiếp hướng dẫn, giải đáp các vướng mắc về thủ tục kê khai, hóa đơn, giúp các hộ kinh doanh bước qua rào cản tâm lý "sợ thủ tục rắc rối".

Đại diện Cục Thuế nhấn mạnh, việc chuyển đổi từ thuế khoán sang kê khai gắn liền với thanh toán không dùng tiền mặt là một xu thế tất yếu của nền kinh tế hiện đại. Cơ quan Thuế cam kết sẽ tạo điều kiện tối đa để quá trình này diễn ra thuận lợi, giảm thiểu chi phí tuân thủ cho người nộp thuế.

Tuy vậy, theo các chuyên gia, đây không phải là sự quay lại mang tính xu hướng của tiền mặt, mà là giai đoạn thị trường tự cân bằng lại giữa yêu cầu minh bạch hóa và mức độ sẵn sàng thích ứng của các chủ thể kinh doanh. Khi các chính sách đồng hành từ phía cơ quan thuế ngấm dần, nỗi lo của những hộ kinh doanh như chị Thủy sẽ dần được giải tỏa.

Trong bức tranh dài hạn, câu chuyện không nằm ở việc tiền mặt “quay lại” hay không, mà ở tốc độ thị trường điều chỉnh để tìm ra điểm cân bằng mới giữa quản lý, công nghệ và thói quen tiêu dùng.

Bài 2: Thanh khoản ngân hàng và sự dịch chuyển dòng tiền