Từ trục chính sông Hồng, tái cấu trúc Hà Nội theo mô hình “chùm đô thị”

Nếu phải chọn một điểm nhấn đủ sức định hình lại tương lai phát triển của Thủ đô trong cả thế kỷ tới, thì đó không chỉ là “trao quyền” trong Luật Thủ đô (sửa đổi), mà là sự gặp nhau giữa hai tư duy lớn: Lấy sông Hồng làm trục không gian trung tâm và tái cấu trúc đô thị theo mô hình “chùm đô thị” đa trung tâm. Ở đó, Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đưa ra tầm nhìn, còn Luật Thủ đô (sửa đổi) đóng vai trò thể chế hóa – tạo hành lang pháp lý để hiện thực hóa cấu trúc phát triển mới của Hà Nội.

*Sông Hồng là trục xương sống, “chùm đô thị” là cấu trúc phát triển

Theo Giám đốc Sở Quy hoạch-Kiến trúc Hà Nội Nguyễn Trọng Kỳ Anh, Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm lần này được xây dựng trên triết lý "Văn hiến-Văn minh-Hiện đại", xác lập một tầm nhìn xuyên suốt một thế kỷ, đặt Hà Nội trong vị thế là cực tăng trưởng chủ đạo của vùng Đồng bằng sông Hồng và là thành phố kết nối toàn cầu.

Mục tiêu cốt lõi là giải quyết triệt để các vấn đề nội tại như quá tải hạ tầng, ô nhiễm môi trường, đồng thời mở ra không gian phát triển mới dựa trên nền tảng kinh tế số và kinh tế xanh. Quy mô dân số được dự báo đạt mức 17-19 triệu người vào năm 2065, đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và an sinh xã hội.

Đến cuối tháng 3/2026, Ban Quản lý đồ án quy hoạch kiến trúc đã tiếp nhận ý kiến của 12/14 bộ ngành, 6/7 địa phương trong vùng, 10/12 sở ngành thành phố, 114/126 xã phường và nhiều tổ chức, chuyên gia trong và ngoài nước. Tổng cộng 14.645 phiếu góp ý từ cộng đồng dân cư đã được tiếp nhận, thể hiện sự quan tâm lớn của xã hội đối với định hướng phát triển Thủ đô trong dài hạn.

Trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, sông Hồng lần đầu tiên được xác định rõ ràng là “trục xương sống”, trung tâm hội tụ các hoạt động văn hóa, kinh tế và không gian đô thị mới. Đây là bước chuyển căn bản trong tư duy phát triển. Từ một dòng sông chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ phòng chống lũ, sông Hồng được tái định vị thành trục phát triển chiến lược, nơi tổ chức lại không gian đô thị theo hướng mở, hiện đại và gắn với bản sắc.

Song song với đó, quy hoạch xác lập mô hình phát triển đô thị đa trung tâm theo cấu trúc “chùm đô thị”. Theo đó, Hà Nội hình thành các cực tăng trưởng mới tại phía Bắc (Đông Anh – Mê Linh – Sóc Sơn), phía Tây (Hòa Lạc – Xuân Mai) và phía Nam (Phú Xuyên). Các khu vực này không còn là “vùng ven”, mà được định vị là các trung tâm chức năng độc lập, đảm nhận vai trò công nghệ cao, giáo dục, logistics, dịch vụ quốc tế… tạo ra mạng lưới đô thị phân tán nhưng liên kết chặt chẽ.

Cấu trúc này vừa giải quyết bài toán quá tải nội đô, vừa mở ra không gian phát triển mới. Đặc biệt, việc phát triển hai bên sông Hồng đóng vai trò kết nối lõi đô thị lịch sử với các trung tâm mới, tạo thành trục xuyên suốt cho toàn bộ hệ thống “chùm đô thị”. Có thể nói, quy hoạch đã định hình rõ sông Hồng là trục dọc – chùm đô thị là cấu trúc ngang, tạo nên khung không gian phát triển hoàn toàn mới của Hà Nội trong thế kỷ XXI.

Đáng chú ý, để hiện thực hóa tầm nhìn 100 năm, Hà Nội dự kiến huy động nguồn lực khoảng 11 triệu tỷ đồng đến năm 2045, ưu tiên xây dựng khung hạ tầng chiến lược.

*Trao quyền để hiện thực hóa trục sông Hồng và “chùm đô thị”

Nếu quy hoạch đưa ra tầm nhìn, thì Luật Thủ đô (sửa đổi) chính là công cụ để triển khai. Dù không gọi tên trực tiếp “sông Hồng”, nhưng dự thảo Luật đã thiết kế hàng loạt cơ chế gắn chặt với việc phát triển không gian đô thị theo trục và theo mô hình đa trung tâm. Trước hết, Luật quy định Hà Nội chỉ lập một Quy hoạch tổng thể duy nhất, thay thế các loại quy hoạch trước đây . Điều này cho phép thành phố chủ động tổ chức lại không gian phát triển theo trục sông Hồng mà không bị chia cắt bởi các lớp quy hoạch chồng chéo.

Tiếp đó, Luật trao quyền cho thành phố phê duyệt, điều chỉnh quy hoạch và chủ động quyết định danh mục di dời các cơ sở không phù hợp. Đây là điều kiện tiên quyết để tái cấu trúc không gian hai bên sông Hồng – khu vực được xem là “dư địa phát triển lớn nhất” của Hà Nội.

Mặt khác, các quy định về phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), phát triển đô thị xanh, thông minh, cùng cơ chế chuyển đổi linh hoạt các loại hình nhà ở… chính là công cụ để hình thành các “cực đô thị” trong mô hình chùm đô thị.

Đáng chú ý, Luật cũng cho phép Hà Nội khai thác không gian ngầm, không gian cao và không gian thấp – một yếu tố quan trọng trong việc phát triển đô thị dọc theo các trục như sông Hồng, nơi yêu cầu tích hợp đa tầng không gian. Bên cạnh đó, cơ chế phân quyền mạnh mẽ với 192 thẩm quyền được giao cho chính quyền Thành phố cho thấy một bước chuyển từ “quản lý theo cấp” sang “quản trị theo không gian phát triển”. Hà Nội có thể chủ động quyết định, triển khai và chịu trách nhiệm đối với các dự án mang tính chiến lược.

Ở góc nhìn đa chiều, Luật còn bổ sung cơ chế liên kết vùng, cho phép các địa phương trong vùng Thủ đô phối hợp triển khai dự án và đầu tư chéo. Điều này đặc biệt quan trọng khi sông Hồng không chỉ là trục nội đô, mà còn là hành lang phát triển liên vùng. Đây cũng chính là điểm khác biệt căn bản của Luật Thủ đô (sửa đổi) so với các phiên bản trước, không chỉ giải quyết các vấn đề hiện tại, mà tạo nền tảng thể chế cho một mô hình phát triển hoàn toàn mới. Và nếu được triển khai hiệu quả, Hà Nội có thể chuyển từ một đô thị phát triển theo quán tính sang một đô thị được thiết kế có chủ đích – nơi sông Hồng trở thành trung tâm, và các “chùm đô thị” trở thành động lực tăng trưởng của cả Thủ đô và vùng.

Trên thực tế, Quy hoạch Thủ đô 100 năm là thể hiện tầm nhìn (trục sông Hồng, mô hình “chùm đô thị”), còn Luật Thủ đô (sửa đổi) chính là công cụ thể chế hóa. Điều đó khẳng định Thủ đô Hà Nội đang tái cấu trúc mô hình phát triển, không chỉ là riêng điều chỉnh chính sách. Đồng thời, qua đó nhấn mạnh phân quyền mạnh mẽ và cơ chế đặc thù thể hiện bước chuyển từ “thực thi” sang “thiết kế thể chế”, nhấn mạnh tới vai trò dẫn dắt của Hà Nội trong hệ thống đô thị quốc gia.

Đây cũng chính là những “tín hiệu chính sách” sớm cho thị trường, giúp nhà đầu tư, doanh nghiệp và người dân nhận diện cơ hội, đặc biệt tại các không gian mới như trục sông Hồng và các cực đô thị. Tuy nhiên, thời gian tới, thách thức lớn nhất vẫn là khâu thực thi, bảo đảm đồng bộ, minh bạch và hiệu quả khi triển khai các định hướng lớn.