Ngành mía đường trước “bài toán kép”: Chi phí tăng, đầu ra thu hẹp

Gần 200 hộ nông dân và các doanh nghiệp tham dự đã thẳng thắn chia sẻ những khó khăn đang bủa vây ngành mía đường, từ chi phí sản xuất tăng cao, thời tiết bất lợi đến áp lực tiêu thụ do thị trường biến động và tình trạng đường nhập lậu.

Nông dân “kẹt” giữa chi phí và giá bán

Phản ánh tại hội nghị, ông Đặng Văn Hải (xã Tuy Hòa) cho biết, người trồng mía đang rơi vào tình cảnh “tiến thoái lưỡng nan”. Chi phí đầu vào liên tục leo thang khi giá phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc diệt cỏ đều tăng mạnh, trong khi giá mía nguyên liệu lại thiếu ổn định, thậm chí có xu hướng giảm.

Không chỉ vậy, thời tiết cực đoan, đặc biệt là mưa bão kéo dài trong năm 2025 đã khiến năng suất và chữ đường sụt giảm đáng kể. Chi phí nhân công, vận chuyển đều tăng nên thu nhập của nông dân càng thu hẹp.

Trước thực tế đó, ông Hải mong muốn, các nhà máy cần có chính sách điều chỉnh giá thu mua hợp lý hơn, đảm bảo hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp và người trồng mía. Đồng thời, doanh nghiệp cần tăng cường hỗ trợ giống chất lượng cao, vật tư nông nghiệp và chuyển giao kỹ thuật nhằm giảm chi phí sản xuất.

Ở góc nhìn khác, ông Hồ Văn Phúc (xã Sơn Hòa), người có 28 năm gắn bó với cây mía cho biết, nhờ sự hỗ trợ từ Công ty TNHH Công nghiệp KCP Việt Nam, nông dân địa phương đã mạnh dạn đầu tư máy móc vào sản xuất, giúp năng suất tăng rõ rệt.

Đặc biệt, khâu thu hoạch hiện gần như đã được cơ giới hóa hoàn toàn khi Công ty TNHH Công nghiệp KCP Việt Nam đưa 2 máy thu hoạch vào đồng ruộng. Theo ông Phúc, nếu được đầu tư bài bản, áp dụng đồng bộ cơ giới hóa hiện đại, ngành mía đường Việt Nam hoàn toàn có thể cạnh tranh với các nước trong khu vực.

Tuy nhiên, thực tế giá thu mua mía hiện chỉ còn khoảng 1 triệu đồng/tấn đang làm giảm đáng kể thu nhập của người trồng. “Muốn bà con yên tâm đầu tư dài hạn thì phải có thị trường ổn định. Cần kiểm soát chặt đường nhập lậu để bảo vệ thành quả lao động trong nước,” ông Phúc kiến nghị.

Cùng chung nỗi lo, bà Kpă Hơ Trang (xã Suối Trai) cho biết, gia đình có 6 ha mía, được doanh nghiệp hỗ trợ vốn đầu vụ không lãi suất và cung cấp giống. Mía là cây trồng chủ lực giúp nâng cao đời sống. Tuy nhiên, do ảnh hưởng mưa bão năm 2025, chất lượng mía giảm mạnh.

“Gia đình tôi vừa bán mía với giá 1,07 triệu đồng/tấn (mía 10 chữ đường), nhưng sau khi trừ chi phí sản xuất, nhân công, vận chuyển tăng cao thì không có lãi,” bà Trang chia sẻ.

Bà mong muốn Nhà nước tăng cường kiểm soát đường nhập lậu, đường không rõ nguồn gốc để giúp thị trường tiêu thụ ổn định, qua đó nhà máy có điều kiện nâng giá thu mua cho nông dân.

Doanh nghiệp cũng “mắc kẹt”

Không chỉ nông dân, các doanh nghiệp chế biến đường cũng đang đối mặt với nhiều áp lực. Ông Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam, cho biết khi thị trường đường lao dốc, hệ quả tất yếu là giá thu mua mía phải giảm.

Theo ông, từ cuối năm 2025, hoạt động tiêu thụ đường của các doanh nghiệp trong ngành gặp rất nhiều khó khăn. Hầu hết các công ty niêm yết đều ghi nhận lợi nhuận sụt giảm mạnh, tồn kho ở mức cao. Ngành mía đường bước vào vụ ép 2025/2026 trong bối cảnh đặc biệt khó khăn khi lượng đường tồn từ niên vụ trước vẫn lớn, trong khi đầu ra bị thu hẹp, gần như không có triển vọng cải thiện.

Đáng lo ngại hơn, chuỗi liên kết sản xuất mía đường đang đứng trước nguy cơ bị phá vỡ do áp lực từ đường nhập lậu và đường lỏng siro ngô (HFCS). “Ước tính mỗi năm có khoảng 800.000 tấn đường bất hợp pháp vào thị trường, chưa kể lượng siro ngô đang cạnh tranh trực tiếp với đường mía,” ông Lộc cho biết.

Ông Lộc kiến nghị, cơ quan chức năng cần kiên quyết ngăn chặn buôn lậu, gian lận thương mại và có biện pháp phù hợp với thông lệ quốc tế để hạn chế đường nhập khẩu phá giá. “Khi các vấn đề này được xử lý, môi trường kinh doanh sẽ minh bạch, công bằng hơn, đảm bảo lợi ích hài hòa giữa các bên,” ông Lộc nói.

Giải thích cụ thể hơn, bà Đặng Thị Thu Hằng, Giám đốc Công ty cổ phần Mía đường Tuy Hòa, cho biết doanh nghiệp đang rơi vào thế “tiến thoái lưỡng nan” do tác động kép từ giá đường thế giới giảm sâu và vấn nạn đường lậu.

Theo bà, lượng đường nhập lậu lên tới khoảng 1 triệu tấn mỗi năm, chiếm hơn một nửa nhu cầu tiêu thụ trong nước. Các sản phẩm này không chịu thuế, không rõ nguồn gốc nên dễ dàng cạnh tranh về giá, gây sức ép lớn lên đường sản xuất trong nước.

Không chỉ vậy, một bộ phận thương lái và hộ kinh doanh vẫn ưu tiên sử dụng đường lậu vì không phải xuất hóa đơn, không cần chứng minh nguồn gốc hay thực hiện các thủ tục thanh toán phức tạp. “Tâm lý né tránh nghĩa vụ thuế vô tình tiếp tay cho hàng lậu, khiến đường trong nước dù chất lượng tốt vẫn khó tiêu thụ,” bà Hằng cho hay.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp buộc phải giảm giá thu mua mía và mong bà con chia sẻ, đồng thời kêu gọi các cơ quan chức năng quyết liệt hơn trong việc kiểm soát thị trường.

Chia sẻ khó khăn cùng nông dân, ông K.V.S.R. Subbaiah, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Công nghiệp KCP Việt Nam cho biết, doanh nghiệp vẫn cố gắng giữ ổn định giá thu mua mía trong niên vụ này, đồng thời cam kết tiêu thụ toàn bộ sản lượng mía đã ký kết với nông dân.

Cần chính sách đồng bộ, dài hạn

Sau khi lắng nghe tâm tư của nông dân, doanh nghiệp, bà Lê Đào An Xuân, Phó trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk cũng cho rằng, ngành mía đường đang phải đối mặt với “khó khăn chồng khó khăn” khi vừa chịu áp lực thị trường, vừa bị ảnh hưởng nặng nề bởi thiên tai.

Tuy nhiên, bà Lê Đào An Xuân đánh giá cao sự đồng lòng giữa nông dân, doanh nghiệp và các cơ quan quản lý trong việc duy trì sản xuất, cho thấy sức sống bền bỉ của chuỗi giá trị mía đường trong nước.

Sau đợt khảo sát thực tế đầu năm 2026, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh đã có văn bản gửi Bộ Công Thương, kiến nghị tiếp tục áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại, đặc biệt là thuế chống bán phá giá đối với đường nhập khẩu nhằm đảm bảo cạnh tranh công bằng. Đồng thời, Đoàn cũng đề nghị đánh giá toàn diện tác động của siro ngô (HFCS) đối với sức khỏe người tiêu dùng để có cơ chế quản lý phù hợp.

Về lâu dài, bà Lê Đào An Xuân nhấn mạnh, ngành mía đường cần chuyển đổi theo hướng bền vững, đẩy mạnh cơ giới hóa, hiện đại hóa và sản xuất “xanh, sạch” để thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Bà Lê Đào An Xuân cũng kiến nghị, chính quyền địa phương cần tăng cường đầu tư hạ tầng phục vụ sản xuất như thủy lợi, hồ chứa, lưới điện nhằm hỗ trợ nông dân ổn định sản xuất.

“Đoàn đại biểu Quốc hội sẽ tiếp tục theo dõi, đôn đốc và kiến nghị các bộ, ngành, Chính phủ để đảm bảo các chính sách được điều chỉnh kịp thời, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân,” bà Lê Đào An Xuân khẳng định.